[kliknij baner]

 

Kryptonimy: Polski Związek Powstańczy [PZP], Siły Zbrojne w Kraju [SZK]

Konspiracyjna organizacja wojskowa, działająca w okresie okupacji niemieckiej i sowieckiej [1939-1945] na obszarze państwa polskiego w granicach RP sprzed 1 września 1939. Stanowiła integralną część Sił Zbrojnych RP. Powstała w wyniku przekształcenia powołanej 27 IX 1939 Służby Zwycięstwu Polski [SZP] w utworzony 13 XI 1939 Związek Walki Zbrojnej [ZWZ], który rozkazem Naczelnego Wodza Polskich Sił Zbrojnych gen. Władysława Sikorskiego z 14 II 1942 przemianowany został na Armię Krajową [AK].

plik mp3

Początki konspiracji wspomina pierwszy Komendant Główny SZP 

gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz.

AK podlegała Naczelnemu Wodzowi i rządowi Rzeczypospolitej Polskiej na Uchodźstwie.

W zamierzeniach rządu miała to być organizacja ogólnonarodowościowa, ponadpartyjna, a jej Komendant Główny był jedynym, upełnomocnionym przez rząd dowódcą wszystkich krajowych sił zbrojnych. Podstawowym zadaniem AK było prowadzenie walki o odzyskanie niepodległości przez organizowanie i prowadzenie samoobrony oraz przygotowanie armii podziemnej do powstania narodowego, które miało wybuchnąć na ziemiach polskich w okresie militarnego załamania Niemiec. 

gen. Michał Tokarzewski-Karaszewicz

"Torwid"

Początkowo krajowa konspiracja podlegała rządowi polskiemu w Paryżu. Na czele ZWZ stanął wówczas jako jej Komendant Główny gen. "Józef Godziemba" Kazimierz Sosnkowski, który po kampanii wrześniowej przedostał się do Paryża. Jednak dowodzenie z odległej Francji organizacją w okupowanej Polsce, przy braku stałej łączności było właściwie niemożliwe. W styczniu 1940 Komendant Główny ZWZ swoją "Instrukcją nr 2" zarządził podział całego obszaru Polski na dwie części: 

okupację niemiecką - pod komendą płk. Stefana Roweckiego z siedzibą w Warszawie

okupację sowiecką - pod komendą gen. Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza z siedzibą we Lwowie.

Gdy gen. Tokarzewski-Karaszewicz został aresztowany przez NKWD w drodze z Warszawy do Lwowa, ZWZ na terenach wschodnich został praktycznie bez komendanta. Dowodzenie organizacją uległo dalszym komplikacjom po upadku Francji w czerwcu 1940. 

30 VI 1940 Wódz Naczelny i zarazem premier rządu RP gen. Sikorski, nakazał utworzenie Komendy Głównej ZWZ w Kraju i mianował Komendantem Głównym ZWZ płk. Roweckiego. Rozkaz ten przekazywał władzę wojskową na terenie kraju, w ręce oficerów będących w centrum wydarzeń i najlepiej zorientowanych w realiach okupacji. 

Komenda Główna podlegała rządowi RP w Londynie uzyskując jednak większą samodzielność w kierowaniu całością życia Polski Podziemnej.

Komendantami Głównymi ZWZ

- Dowódcami AK w Kraju 

byli kolejno:

Płk. Stefan Rowecki - lata trzydzieste / gen. "Grot" -  rok 1942

gen. bryg. Stefan "Grot" - Rowecki

[do aresztowania przez Gestapo 30 VI 1943]

gen. "Bór"

gen. bryg. Tadeusz "Bór" - Komorowski 

[do kapitulacji Powstania Warszawskiego 2 X 1944]

gen. bryg. Leopold "Kobra" - Okulicki

[do rozwiązania Armii Krajowej 19 I 1945]

Zastępcami Komendanta Głównego i szefami sztabu byli kolejno:

płk. Janusz Albrecht "WOJCIECH"

[aresztowany przez kieleckie Gestapo 7 VII 1941 w Warszawie, popełnił samobójstwo 6 IX 1941]

gen. "GRZEGORZ"

gen. bryg. Tadeusz "Grzegorz" - Pełczyński 

[do kapitulacji Powstania Warszawskiego 2 X 1944]

płk Janusz "Sęk" - Bokszczanin

[od X 1944 do rozwiązania AK 19 I 1945]

Dowódca AK [Komendant Sił Zbrojnych w Kraju] podlegał Naczelnemu Wodzowi Polskich Sił Zbrojnych. Organem dowodzenia była Komenda Główna Armii Krajowej, w której skład wchodziły oddziały, piony organizacyjne i samodzielne służby: 

Oddział I Organizacyjny

zajmował się planowaniem i organizacją działań, sprawami personalnymi, utrzymaniem łączności konspiracyjnej z obozami jenieckimi i skupiskami Polaków na terenie Rzeszy, wywiezionych na roboty przymusowe. Oddziałowi podlegały m.in.: Centralne Biuro Legalizacyjne, Wojskowa Służba Kobiet oraz Szefostwo Służby Sprawiedliwości i Duszpasterstwo;

szefowie:

- płk "Kortum" Antoni Sanojca - do VII 1944, następnie:

- ppłk "Zenon" Franciszek Kamiński - Komendant Główny BCh.

Wydziały:

Duszpasterstwo - Naczelny Kapelan AK:

- ks. płk "Budwicz" Tadeusz Jachimowicz, rozstrzelany 7 VIII 1944,

- ks. płk "Biblia" Stefan Kowalczyk - do X 1944,

- ks. płk M. Paszkiewicz - do XI 1944,

- ks. płk J. Sienkiewicz - do rozwiązania AK.

Wojskowe Sądy Specjalne - płk "Karola" Konrad Zieliński

Wojskowa Służba Kobiet - mjr Maria Wittek

Oddział II Informacyjno-Wywiadowczy

zajmował się sprawami bezpieczeństwa, wywiadu ofensywnego, kontrwywiadu, legalizacji i łączności;

szefowie:

- ppłk. dypl. "Brodowicz" Wacław Berka

- ppłk "Dzięcioł" Marian Drobik - do aresztowania przez Gestapo 9/10 XII 1943, następnie:

- ppłk. dypl. "Nowak" Franciszek Herman

- płk dypl. "Heller", "Makary" Kazimierz Iranek-Osmecki, cc zrzucony do Kraju 13/14 III 1943

- ppłk "Tytus" Bogdan Zieliński,

Oddział III Operacyjno-Szkoleniowy

planował i przygotowywał działania związane z bieżącą walką zbrojną i przyszłym powstaniem powszechnym [ogólnonarodowym] oraz koordynował pracę inspektorów poszczególnych rodzajów broni.

Szefowie:

- gen. "Turski" Stanisław Tatar - do V 1944,

- płk "Filip" Józef Szostak - do X 1944, następnie

- ppłk. dypl. "Cozaś" Jan Kamieński

Wydziały:

- Piechoty i Wyszkolenia - płk "Luboń" Kazimierz Bąbiński,

od 1942 ppłk Karol Ziemski "Wachnowski"

- Saperów - płk dypl. "Teodor" Franciszek Niepokólczycki

   Biuro Badań Technicznych [BBT] - por. sap. Zbigniew Lewandowski "Zbyszek" - "Szyna"

   Referat materiałów i sprzętu zrzutowego - por. cc "Kron" Stanisław Kotorowicz, pol. 19 V      1943 w akcji "Celestynów", po nim obowiązki przejął por. cc "Szary" Mirosław Kryszczukajtis

- Artylerii - ppłk "Sławbor" Jan Szczurek-Cergowski

- Broni Szybkich lub Wojsk Pancernych - płk dypl. "Sęk" Janusz Bokszczanin

- Lotnictwa - płk "Rudy" Roman Rudkowski, cc zrzucony do Kraju 25/26 I 1943

- Marynarki Wojennej - kmdr. "Witold" Gniewacki

Odział IV Zaopatrzenia [Kwatermistrzowski]

koordynował prace służb: uzbrojenia, intendentury, sanitarnej, geograficznej i weterynaryjnej, kierował produkcją konspiracyjną. Oddziałowi podlegała Wojskowa Służba Ochrony Powstania [WSOP],

szefowie:

- płk "Dąbrowa" Adam Świtalski - do X 1944, następnie:

- płk dypl. "Denhoff" Zygmunt Miłkowski.

Wydział Uzbrojenia "Leśnictwo" - ppłk "Leśnik" Jan Szypowski;

- Szefostwo Produkcji Konspiracyjnej "Cieśla" - inż. Witold Gokieli "Ryszard", produkcja granatów

Służba Sanitarna - płk dr "Feliks" Leon Strehl

Żandarmeria Polowa - mjr "Walczak" Władysław Drzymulski

WSOP - płk "Wilk" Edward Biernacki

Oddział V [Łączność]

zajmował się sprawami łączności operacyjno-technicznej, w tym także produkcją sprzętu, planowaniem i odbiorem zrzutów, opieką nad żołnierzami wojsk sprzymierzonych i służbą kurierską,

szef:

- płk dypl. "Kuczaba" Kazimierz Pluta-Czachowski.

- Szefostwo Oddz. V-O [Łączność Operacyjna]

szef:

- płk "Ort" Jerzy Urzęcki

- Szefostwo Oddz. V-K [Łączność Konspiracyjna]

- mjr "Berg", "Bronka", "H.K.", "Henryk Kościesza" Janina Karasiówna

Oddział VI Biuro Informacji i Propagandy [BiP]

kierował działalnością propagandową,

szefowie:

- płk  "Prezes", "Rejent", "Sędzia" Jan Rzepecki do X 1944, następnie

- kpt. "Maurycy", "Rafał" Kazimierz Moczarski.

Oddział VII Finanse i Kontrola

zajmował się kontrolą gospodarki finansowej i zaopatrzenia finansowego oraz organizowaniem lokali konspiracyjnych;

szefowie:

- płk "Leszcz", "Malcz" Stanisław Thun - poległ w Powstaniu Warszawskim 3 VIII 1944,

- mjr "Seweryn" Edward Lubowiecki.

Oddział VIII Szefostwo Biur Wojskowych "Teczka", "Głóg", "Róża", "Zeszyt"

szef:

- ppłk "Benedykt" Ludwik Sułkowski-Muzyczka

Kedyw KG AK [Kierownictwo Dywersji]  

przygotowujące i przeprowadzające akcje bojowo-dywersyjne i specjalne;

szefowie:

- płk August Emil Fieldorf "Nil" - do 1 II 1944

mjr. August Emil Fieldorf, rok 1939

następnie:

- ppłk Jan Mazurkiewicz "Sęp", "Zagłoba", "Radosław".

Terenowa struktura organizacyjna Armii Krajowej odpowiadała zasadniczo przedwojennemu podziałowi administracyjnemu RP. Na terenie województw tworzono Okręgi, w powiatach Obwody, w gminie lub kilku gminach Placówki. 

Tworzone były także Obszary będące jednostkami strukturalnymi, obejmującymi kilka Okręgów.

Na początku 1944 Komendzie Głównej AK podlegały 4 Obszary i 8 samodzielnych Okręgów:

Obszar Warszawski "Cegielnia", "Woda", "Rzeka" - płk "Łaszcz" Albin Skroczyński,

z Podokręgami wydzielonymi z dawnego Okręgu Warszawa-Województwo "Morskie Oko"

Wschodni: "Struga", "Krynica", "Gorzelnia" - płk "Szeliga" Hieronim Suszczyński, 

Zachodni: "Hallerowo", "Hajduki", "Cukrownia" - płk "Roman" Franciszek Jacheć

Północny: "Olsztyn", "Tuchola", "Królewiec", "Garbarnia" - ppłk "Kazimierz" Zygmunt Marszewski

Obszar Południowo-Wschodni "Lux", "Lutnia", "Orzech" - płk. "Janka" Wł. Filipkowski,

z Okręgami: 

Lwów "Dukat", "Lira", "Promień" - płk "Luśnia" Stefan Czerwiński, 

Stanisławów "Karaś", "Struga", "Światła" - kpt. "Żuraw" Władysław Herman, 

Tarnopol "Komar", "Tarcza", "Ton" - mjr Bronisław Zawadzki 

Obszar Zachodni "Zamek" - płk "Denhoff" Zygmunt Miłkowski,

z Okręgami: 

Pomorze "Borówki", "Pomnik" - płk "Piorun" Janusz Pałubicki, 

Poznań "Pałac", "Parcela" - płk H. Kowalówka

Okręg samodzielny Wilno "Miód", "Wiano" - płk "Wilk" Aleksander Krzyżanowski

Podokręg Litwa Kowieńska - ?

Okręg Nowogródek "Cyranka", "Nów" - ppłk "Borsuk" Janusz Szlaski

 

 

Kolejnym ogniwem w terenowych strukturach AK były

Okręgi Samodzielne:

Okręg samodzielny Warszawa "Drapacz" "Przystań" "Wydra" "Prom" - płk. dypl. Antoni Chruściel "Monter"

płk. dypl. Antoni Chruściel "Monter"

 

Okręg samodzielny Polesie "Kwadra", "Twierdza", "Żuraw" - płk "Leśny" Henryk Krajewski

- 4 Inspektoraty i 10 Obwodów

Okręg samodzielny Wołyń "Hreczka", "Konopie" - ppłk "Oliwa" Jan Wojciech Kiwerski

- 4 Inspektoraty i 14 Obwodów

Okręg samodzielny Białystok "Lin", "Czapla", "Pełnia" - płk "Mścisław" Władysław Liniarski

- 6 Inspektoratów i 14 Obwodów

Okręg samodzielny Lublin "Len", "Salon", "Żyto" - płk "Marcin" Kazimierz Tumidajski

- 5 Inspektoratów i 15 Obwodów

Okręg samodzielny Kraków "Gobelin", "Godło", "Muzeum" - płk "Garda" Edward Godlewski

- 2 Podokręgi, 8 Inspektoratów i 29 Obwodów

Okręg samodzielny Śląsk "Kilof", "Kuźnia, "Serce" - ppłk "Walter" Zygmunt Janke

- 4 Inspektoraty i 24 Obwody:

Inspektorat "Skorpion" [Opole]

Okręg samodzielny Kielce-Radom "Jodła", "Rolnik" - płk "Mieczysław" Jan Zientarski

- 5 Inspektoratów i 12 Obwodów

Okręg samodzielny Łódź "Arka", "Barka", "Łania" - płk "Grzegorz" Michał Stempkowski

- 3 Inspektoraty i 22 Obwody

Okręgi dzieliły się na Obwody, których na początku 1944 było 280. Ogniwem pośrednim był Podokręg. W zależności od potrzeb w ramach Okręgów i Podokręgów tworzono Inspektoraty rejonowe, skupiające po kilka Obwodów, natomiast w Obwodach - Rejony, obejmujące kilkanaście Placówek. 

Bojową jednostką kalkulacyjną był pluton pełny, liczący 35-50 ludzi, bądź pluton szkieletowy, grupujący 16-25 ludzi, przewidziany do uzupełnienia po ogłoszeniu stanu czujności. 

W lutym 1944 Armię Krajową tworzyło: 

6287 plutonów pełnych i 2613 szkieletowych.

W skład AK wchodziły także jednostki strukturalne, działające poza granicami kraju: 

Samodzielny Wydział do Spraw Kraju Sztabu Naczelnego Wodza [Oddział VI], szefowie:

ppłk. "Łukasz" Józef Smoleński - do IV 1942,

ppłk. "Rawa" Michał Protasiewicz - do VII 1944,

płk. Marian Utnik,

oraz Oddziały AK na Węgrzech ["Liszt" -  ppłk. J. Korkozowicz] i w Rzeszy [Komenda Okręgu Berlin - "Blok"].

Armia Krajowa od swego powstania była organizacją masową, zwiększają swe szeregi przez werbunek ochotników i kontynuowanie akcji scaleniowej, rozpoczętej przez ZWZ w 1940.

W latach 1940-1944 do AK przystąpiły m.in.: 

Tajna Armia Polska, 

Polska Organizacja Zbrojna "Znak", 

PPS-WRN, 

Tajna Organizacja Wojskowa

Konfederacja Zbrojna, 

Socjalistyczna Organizacja Bojowa, 

Polski Związek Wolności 

POS "Jerzyki"

oraz częściowo: 

Narodowa Organizacja Wojskowa, 

Związek Syndykalistów Polskich,

Bataliony Chłopskie,

Narodowe Siły Zbrojne.

Poza strukturami AK pozostały grupy komunistyczne: Gwardia Ludowa - Armia Ludowa, Polska Armia Ludowa i inne mniejsze organizacje. 

Liczba zaprzysiężonych żołnierzy AK wynosiła na początku 1942 ok. 100 tys., na początku 1943 ok. 200 tys., zaś latem 1944 ok. 380 tys., w tym: ok. 10.800 oficerów, 7.500 podchorążych i 87.900 podoficerów. 

Kadra AK rekrutowała się z oficerów i podoficerów WP z armii przedwrześniowej oraz z absolwentów tajnych Zastępczych Kursów Szkoły Podchorążych Rezerwy i Zastępczych Kursów Podoficerów Piechoty, a także przerzucanych do kraju oficerów  "cichociemnych"

Od połowy 1943 w jednostkach podporządkowanych bezpośrednio Komendzie Głównej AK tworzono kompanie i bataliony, m.in. oddziały Kedywu KG: "OSA"-"Kosa 30", "Motor 30" - "Sztuka 90" - "Deska 81" - "Broda 53", "Zośka", "Agat"-"Pegaz"-"Parasol", "Anatol"-"Miotła", "Czata 49", "Dysk" - OS "Lena", "993/W". Od początku 1944 w ramach AK zaczęto odtwarzać przedwojenną strukturę WP - powstawały pułki, brygady, dywizje, zgrupowania pułkowe i dywizyjne.

Potrzeby finansowe, materiałowo-sprzętowe i zbrojeniowe były zabezpieczane przez rząd RP i uzupełniane w drodze akcji bojowych mających na celu zaopatrzenie w broń, amunicję, mundury, sprzęt i środki finansowe [m.in. zakupy broni, własna, tajna produkcja broni strzeleckiej - m.in. pistolety maszynowe "Sten", "Kis" i "Błyskawica" - oraz granaty, butelki zapalające i materiały wybuchowe].

Armia Krajowa realizowała swe cele poprzez prowadzenie walki bieżącej i przygotowywanie powstania powszechnego. 

Walka bieżąca prowadzona była głównie przez akcje Małego Sabotażu "Wawer-Palmiry", sabotażowo-dywersyjne, np.: "Jula", "Wieniec", "Taśma" i bitwy partyzanckie z siłami policyjnymi oraz regularnym wojskiem niemieckim - np. na Zamojszczyźnie. 

Specjalne miejsce w działalności bojowej AK zajmowały akcje represyjne w stosunku do SS i policji oraz zdrajców i prowokatorów [specjalne "akcje zastrzeżone": "Kośba", "Czyszczenie", "Topiel" i "Główki"]. Od jesieni 1943 oddziały Kedywu Okr. Warsz. AK wykonywały również uderzenia w środowiska bandyckie.

Przygotowaniem i wykonaniem akcji sabotażowo-dywersyjnych oraz specjalnych zajmowały się autonomiczne piony wydzielone z Komendy Głównej AK: Związek Odwetu dowodzony przez płk. Niepokólczyckiego,

płk. Franciszek Niepokólczycki "Teodor"

Wachlarz i Kedyw KG AK. Działania te prowadzono początkowo pod nadzorem Kierownictwa Walki Konspiracyjnej [KWK], przekształconego w Kierownictwo Walki Podziemnej [KWP]. 

Innymi formami walki bieżącej były: organizowana na szeroką skalę akcja propagandowa wśród społeczeństwa polskiego [prowadzona przez BiP], wydawanie prasy, m.in. "Biuletynu Informacyjnego", szerzenie dezinformacji wśród Niemców [Akcja "N"], wywiad wojskowy, którego najgłośniejszym osiągnięciem było przekazanie do Anglii w lipcu 1943 informacji o niemieckich pracach nad latającą bombą V-1 i rakietą V-2 [Akcja "Most III] prowadzonych w Peenemünde. Zachodnim aliantom Oddział II KG AK przekazał m.in. dane o dyslokacji pancernika "Tirpitz", plany organizacji obrony Wału Atlantyckiego, sieć wszystkich niemieckich lotnisk polowych na terenie GG. Przed niemieckim atakiem na Związek Sowiecki [22.VI.1941] wywiadowi ZWZ udało się rozpoznać wszystkie niemieckie dywizje Wehrmachtu podległe OKH i koncentrujące się na terenach okupowanej Polski. Wyniki rozpoznania błyskawicznie przekazano do Londynu. Analitycy ZWZ bezbłędnie określili niemieckie zamiary i kierunki przyszłych operacji.

Pierwsze oddziały partyzanckie AK rozpoczęły walki z Niemcami w obronie Zamojszczyzny na przełomie 1942/1943. W tym okresie leśne oddziały AK zlikwidowały kilkanaście ekspedycji karnych.

Plan "BURZA"

Na początku 1944 walczyły już 54 duże oddziały leśne, istniejące praktycznie we wszystkich Okręgach. Liczebność poszczególnych oddziałów ogromnie wzrosła przed wprowadzeniem w życie planu Burza. Utworzone wówczas duże jednostki AK [w tym 27. Wołyńska Dywizja Piechoty AK] starły się Niemcami, na terenach Kresów Wschodnich, a także z sowieckimi oddziałami NKWD. Kulminacją wysiłku zbrojnego AK było Powstanie Warszawskie.

Po jego upadku [2 X 1944] jednostki AK na terenach zajętych przez Armię Sowiecką zostały zdemobilizowane.

19 stycznia 1945 Dowódca AK gen. "Niedźwiadek" - Okulicki wydał rozkaz o rozwiązaniu Armii Krajowej. Był to rozkaz, który miał uchronić tysiące żołnierzy AK przed sowieckimi represjami, jednak wielu żołnierzom polskiego podziemia "nowe władze" nie dawały szans na "wyjście z lasów"...

Straty ZWZ-AK w ciągu ponad pięciu lat niemiecko-sowieckiej okupacji wyniosły ok. 100 tys. poległych i zamordowanych żołnierzy, ok. 50 tys. zostało wywiezionych do ZSRR i uwięzionych, m.in. w Riazaniu, Borowiczach, Ostaszkowie, w Gułagach na Kołymie, z których do Kraju wróciło ok. 80%. Przez "wyzwalany kraj" przetoczyły się grupy operacyjne NKWD, aresztując praktycznie wszystkich członków akowskiego [i nie tylko] podziemia, którzy wpadli im w ręce. W łapankach na AK-owców aktywnie uczestniczyli zdrajcy spod znaku PPR.

Do moskiewskiej "Łubianki" [z której już nie powrócił] trafił m.in. gen. Okulicki, porwany przez NKWD i sądzony w "procesie szesnastu".

Wobec represji sowieckich i polskich służb bezpieczeństwa nie wszystkie oddziały AK podporządkowały się rozkazowi o rozwiązaniu i demobilizacji AK [wykonania rozkazu odmówił Okręg Białostocki]. Powstały nowe organizacje konspiracyjne, m.in. Ruch Oporu Armii Krajowej [ROAK], Konspiracyjne Wojsko Polskie [KWP], Armia Krajowa Obywatelska [AKO], Zrzeszenie "Wolność i Niezawisłość" [WiN] i wiele, wiele innych.

Żołnierze AK byli w PRL-u prześladowani przez władze komunistyczne, ok. 5 tys. z nich skazano na karę śmierci [m.in. Augusta Emila Fieldorfa "Nila"] lub na wieloletnie więzienie - w tej grupie m.in. płk. "Radosława". W latach 1944-56 ok. 8 tys. byłych AK-owców zginęło, walcząc w ramach różnych organizacji niepodległościowych z komunistami.