Struktury organizacyjne policji niemieckiej w latach 1942-1944

W większości wspomnień dotyczących okupacyjnej Warszawy, przedstawiciele niemieckiego aparatu terroru to albo: "na czarno ubrani gestapowcy" - albo "żandarmi". Dopiero poznając dokładniej struktury niemieckiej policji, możemy dojść do wniosku, że przeciętny Warszawiak raczej nie spotykał żandarma - bo ten służył poza granicami stolicy, natomiast gestapowców, ze względu na ich szare mundury SD często mylono z członkami Waffen SS. Na marginesie warto dodać, że czarny, elegancki mundur Allgemeine-SS wz. 1932, jeszcze przed wybuchem wojny, gestapowcy "odwiesili do szaf", na co dzień używając praktyczniejszych zielono-szarych mundurów SS-VT wz. 37 lub zielono-szarych mundurów SD z wykładanymi kołnierzami, brunatną koszulą i czarnym krawatem. Funkcjonariusze Gestapo na lewych rękawach nosili czarne romby z tkanymi maszynowo inicjałami SD, co często wprowadzało w błąd postronnych obserwatorów. Przepis mundurowy zezwalał SS-manom należącym do NSDAP na wpięcie emaliowanej odznaki partyjnej w krawat.

Czarne mundury używane były jedynie w czasie uroczystości państwowych i partyjnych jako mundury paradne. W okupowanej Warszawie zbytnio rzucały się w oczy, a na tym "rasie panów" raczej nie zależało...

Sowieci nie wnikali w te subtelne niuanse niemieckich przepisów mundurowych; w swoisty sposób reagowali na czarne uniformy: wszystkich, których w takowych przyłapali... rozstrzeliwali na miejscu. Najgorzej na tym wychodzili kolejarze i czołgiści... Ale ta strona nie ma traktować o percepcji naszych wschodnich sąsiadów...

Wracamy zatem w zawiłe kręgi niemieckiej policji.

Grupa oficerów SD. Uwagę zwracają hełmy. Na głowie oficera stojącego po lewej - ciężki hełm M-1918, dwaj pozostali mają hełmy RZM wz. 1932. Hełmy te zaprojektowane specjalnie dla policji, nie zyskały jednak uznania i wkrótce zastąpiono je stosowanymi w armii hełmami: M-35, M-40 i M-42.

Rok 1940. Spotkanie na Wawelu

Himmler i Frank - panowie życia i śmierci mieszkających w GG Polaków.

 Generalna Gubernia

Kraków - siedziba władz GG

Wyższy Dowódca SS i Policji Wschód

Höherer SS- und Polizeiführer Ost 

HSSuPF

romb noszony na lewym rękawie przez wyższych dowódców SS i policji

HSSPF był łącznikiem między Heinrichem Himmlerem - zwierzchnikiem SS i policji Rzeszy, a generalnym gubernatorem, któremu również podlegał jako szefowi administracji cywilnej w GG.

HSSPF podlegali:

Dowódca Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa w Generalnej Guberni [BdS],

Dowódca Policji Porządkowej w GG [BdO],

oraz Dowódcy SS i Policji w dystryktach [SSPF].

Urząd HSSPF sprawowali:

SS-Gruppenführer Theodor Eicke - 10.9.1939-1.10.1939

[17.10.1892-26.2.1943], zginął, gdy jego samolot rozpoznawczy został zestrzelony przez radzieckie oerlikony niedaleko Orielki, na Ukrainie.

SS-Obergruppenführer Friedrich Wilhelm Krüger - 4.10.1939-9.11.1943

Friedrich Wilhelm Krüger

[8.5.1894-9.5.1945], od 1944 d-ca V Korpusu Górskiego SS, popełnił samobójstwo w Austrii.

SS-Obergruppenführer Wilhelm Koppe - 9.11.1943-20.1.1945

[15.6.1896-2.7.1975], ukrywał się po wojnie pod fałszywym nazwiskiem jako Wilhelm Lohmann, został właścicielem fabryki czekolady, rozpoznany symulował obłęd i uniknął odpowiedzialności za swoje zbrodnie.

Dowódca Policji i Służby Bezpieczeństwa

Befehlshaber der Sicherheitspolizei und des SD

BdS

Dowódca Policji i Służby Bezpieczeństwa był przedstawicielem RSHA w rządzie GG.

Podlegali mu komendanci policji i służby bezpieczeństwa w dystryktach.

Funkcję tę pełnili kolejno:

SS-Brigadeführer Bruno Streckenbach 23.10.1939-14.1.1941, od 1943 w 8. SS-Kav. Division.

SS-Brigadeführer Bruno Streckenbach

SS-Brigadeführer Eberhard Schöngarth  14.1.1941-9.7.1943, później HSSPF w Holandii.

SS-Brigadeführer dr Walter Bierkamp 19.7.1943-17.1.1945

Dowódca Policji Porządkowej

Befehlshaber der Ordnungspolizei

BdO

koordynował pracę poszczególnych Komendantów Policji Porządkowej w Dystryktach.

Warszawa - siedziba władz dystryktu

[dyslokacja policji niemieckiej w Warszawie]

Dowódca SS i Policji na Dystrykt Warszawa

SS- und Polizeiführer im Distrikt Warschau

SSuPF

SSPF podlegali bezpośrednio: Komendant Policji Bezpieczeństwa i Komendant Policji Porządkowej oraz dowódcy wszystkich formacji policyjnych i SS stacjonujących na terenie dystryktu.

Dowódcami SS i Policji w Warszawie byli kolejno:

SS-Gruppenführer Paul Moder 14.11.1939-4.8.1941

Paul Moder

[1.10.1896-8.2.1942], zginął w Rosji, niedaleko jeziora Ilmień, jako dowódca batalionu dywizji SS "Totenkopf"

SS-Standartenführer Arpad Wigand 5.8.1941-7.1942, po wojnie skazany na 15 lat więzienia.

SS-Oberführer Ferdinand von Sammern-Frankenegg 7.1942-19.4.1943

Austriak z Tyrolu, doktor filozofii, kobieciarz i sybaryta, zdjęty ze stanowiska za nieudolność w likwidacji getta warszawskiego, mianowany SS- und Polizei Gebietsführer Esseg [Osijek], zginął w Jugosławii, w partyzanckiej zasadzce pod Klasnicą 20 września 1944

SS-Brigadeführer und Generalmajor der Polizei Jürgen Stroop 19.4.1943-1.9.1943 [ofic. od 29.6.1943 do 13.9.1943.

[ur. 26.9.1895-6.3.1952], stracony w więzieniu przy ul. Rakowieckiej w Warszawie.

SS-Brigadeführer Franz Kutschera 25.9.1943-1.2.1944, zastrzelony przez "Pegaz"

SS-Oberführer Herbert Böttcher do 4.03.1944

Herbert Böttcher

SS-Brigadeführer Paul Otto Geibel 4.3.1944-15.1.1945, po wojnie skazany na dożywocie, w 1966 popełnił samobójstwo w mokotowskim więzieniu.

Paul Otto Geibel

Ordnungspolizei - Orpo

Policja Porządkowa

W skład Orpo wchodziły dwie formacje: Schupo i Gendarmerie.

Schutzpolizei - Schupo - Policja Ochronna

Polem działania Schupo były miasta liczące powyżej 5000 mieszkańców.

"Porządku" pilnowały 3-5 osobowe patrole piesze ["Einzeldienst"] lub zmotoryzowane.

Komenda Ordnungspolizei znajdowała się w dawnym gmachu NIK w al. Szucha nr 23. W Warszawie rozmieszczenie, skład i stan liczbowy policji porządkowej były zmienne; jako forma stała istniały cztery "Abschnittswachen":

Abschnittswache Nord, ul. Krochmalna 56

Abschnittswache Süd, ul. Willowa 13

Abschnittswache Mitte, ul. Krakowskie Przedmieście 1

Abschnittswache Praga [lub Ost], ul. Targowa 74.

Każdy z tych "odcinków" posiadał w mieście po jednym lub dwa tzw. punkty oparcia - Stützpunkte - o kilkunasto lub dwudziestokilkuosobowej załodze.

W Warszawie stacjonował kombinowany pułk policji ochronnej SS-Polizei Regiment, którego dowódca był równocześnie:

Komendantem Policji Porządkowej Dystryktu

Kommandeur der Ordnungspolizei

KdO

Pułk składał się z trzech do pięciu batalionów, odpowiednio 1500 do 2500 ludzi. I baon przeznaczony był do dyspozycji policji bezpieczeństwa, brał udział w  większych obławach, łapankach ulicznych i egzekucjach, dysponował zmotoryzowanym pogotowiem policyjnym: Bereitschaft des überfallkommando - gotowym do akcji na każde wezwanie.

II batalion pozostawał w rezerwie natomiast batalion III stacjonował na terenie dystryktu.

Dowódcami pułku policji i Komendantami Policji Porządkowej Dystryktu byli:

Oberst der Schutzpolizei Ritzer

Oberst der Ordnungspolizei Karl Brenner - do połowy 1940

Oberstleutnant der Schutzpolizei Max Montua - do VII 1941

Oberstleutnant der Schutzpolizei Petsch - do V 1942

Oberstleutnant der Schutzpolizei von Zamory - do II 1943

Oberstleutnant der Schutzpolizei Rudolf Haring - do 7 VII 1944, z pułkiem wysłany do Białegostoku.

W Warszawie stacjonowały następujące baony Schutzpolizei:

III baon 22. pułku [III/SS-Pol. Rgt.22] Major der Schutzpolizei Schöppe

I baon 17. pułku [I/SS-Pol. Rgt.17] d-cą 17. pułku był Oberstleutnant policji Erwin Gresser

III baon 23. pułku [III/SS-Pol. Rgt.23] Major der Schutzpolizei Otto Bundke. 

Po likwidacji getta, w której III baon brał udział, oddział zakwaterowano w kamienicy przy ul. Żelaznej 103 ["Befehlstelle"] i w budynku szpitala św. Zofii - Żelazna róg Nowolipia.

Stolica była także terenem działania Einzeldienstkommando der Schutzpolizei - jednostki patrolowo-wartowniczej Schutzpolizei w sile kompanii [od 110 do 240 policjantów]. Członkowie Schupo często we wspomnieniach mylnie nazywani są żandarmami, których nieco przypominali używanymi przez siebie mundurami i insygniami policyjnymi.

orzeł policyjny naklejany na lewy bok hełmuorzeł policyjny noszony na lewym rękawie

tu możesz poznać stopnie służbowe niemieckich formacji policyjnych >>>

tu możesz poznać stopnie SS

kurtka mundurowa - Wachtmeister OrPo

kurtka mundurowa M.37 SD-Sturmmann

Hauptwachtmeister OrPoHauptwachtmeister OrPo - zima 1942/43Wachtmeister z baonu SchuPo

Według rozpoznania przeprowadzonego przez kompanię "Agat", komendantem warszawskiej Schutzpolizei w 1943 był Oberstleutnant Wilhelm Rodewald. 

Marek Getter ["Rocznik Warszawski" 1968; "Zarys organizacji policji niemieckiej w Warszawie i dystrykcie Warszawa w latach 1939-1945"] podaje, że w latach 1941-1943 komendantem Schutzpolizei w Warszawie był ppłk Alfred Jarke.

W skład policji porządkowej wchodziły także jednostki Polnische Polizei - Polskiej Policji tzw. granatowej. Oprócz 21 [I-XXI] komisariatów rozrzuconych po całym mieście, z których każdy obsadzony był przez 20-30 policjantów, polska policja dysponowała dodatkową siłą uderzeniową w postaci Oddziału Wartowniczo-Konwojowego [OWK], w sile kompanii. Komenda policji polskiej mieściła się na Krakowskim Przedmieściu 1.

Funkcjonariusz policji porządkowej w charakterystycznym pruskim "Tschako".

Gendarmerie - żandarmeria

Była to formacja działająca na prowincji, jej terenem działania były wioski oraz małe miasteczka do 5000 mieszkańców.

W Warszawie znajdowały się:

- Komenda Żandarmerii na Dystrykt Warszawski [al. Szucha 23], komendant Oberstleutnant der Gendarmerie Göde,

- Komenda Żandarmerii na Powiat Warszawski [ul. Dworkowa 3-5], komendant Liebscher

Na ulicach stolicy żandarmeria nie występowała, jej teren działania zaczynał się poza granicami miasta. Nie należy jej mylić z Feldgendarmerie - żandarmerią polową, która była formacją Wehrmachtu kontrolującą jedynie umundurowanych członków niemieckich sił zbrojnych i formacji paramilitarnych.

Komendantowi Orpo podlegali również

komendanci policji resortowych:

- Bahnschutzpolizei - policja kolejowa

- Verkehrspolizei - policja drogowa

- Werkschutzpolizei - policja przemysłowa

- Forstschutzpolizei - policja leśna

- Postschutzpolizei - policja pocztowa

- Wasserschutzpolizei - policja wodna

Na początku okupacji ulice Warszawy patrolowali członkowie policji pomocniczej - Hilfspolizei. Byli to najczęściej rezerwiści, ludzie w podeszłym wieku, nie nadający się już do służby frontowej. Ze względu na małą skuteczność policja ta została wkrótce zlikwidowana.

Policjant Hipo na ulicy warszawskiej.

Ponadto ulice stolicy patrolowały także oddziały Sonderdienst powołanej przez Generalnego Gubernatora dr Hansa Franka wiosną 1940. Była to policyjna formacja techniczno-pomocnicza, złożona z Volksdeutschów, dowodzona przez oficerów policji i Wehrmachtu. Od 1942 Sonderdienst włączono do skoszarowanych oddziałów Orpo.

Oficer Schupo

Na lewej kieszeni błyskawice SS ["Blitzen"] świadczące, że z tej właśnie formacji przeszedł do policji ochronnej.

na kajdankach widnieje wybity napis "polizei" - Niemcy podpisywali wszystko...

Sicherheitspolizei - Sipo - policja bezpieczeństwa

Składała się z dwóch pionów: właściwej policji bezpieczeństwa - Sipo i służby bezpieczeństwa - Sicherheitsdienst - SD. W skład Sipo wchodziły: Geheime Staatspolizei [Gestapo] i Kriminalpolizei [Kripo] stanowiące odpowiednio wydziały IV i V w warszawskiej komendzie policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa [KdS Warschau]. SD było wydziałem III.

Po wprowadzeniu 26.X.1939 na okupowanych terenach polskich niemieckiej administracji cywilnej [GG] IV Einsatzgruppe pod dowództwem SS-Brigadeführera Lothara Beutela [grupa operacyjna Policji Bezpieczeństwa sformowana w sierpniu 1939 w Drawsku Pomorskim, a w czasie kampanii wrześniowej działająca przy 4. Armii, z którą weszła do Warszawy], oraz Einsatzkommando 1/IV SS-Sturmbannführera dr Helmutha Bischoffa zostały przekształcone w warszawski:

Urząd Komendanta Policji Bezpieczeństwa i SD

Der Kommandeur der Sicherheitspolizei und des Sicherheitsdienstes 

für den Distrikt Warschau

  KdS

W październiku i na początku listopada 1939 formalną władzę policyjną w mieście sprawował komisaryczny prezydent policji [Polizeipräsident]:

SS-Oberführer Classen, podporządkowany szefowi zarządu cywilnego przy wojskowym dowódcy miasta, którym był:

gen. Conrad von Cochenhausen, a szefem zarządu cywilnego Regierungsvizepräsident:

SS-Standantenführer Harry von Craushaar.

Pierwsze obwieszczenia o egzekucjach dokonanych na mieszkańcach Warszawy jesienią 1939 podpisywali Classen, bezimienna "Komendantura" albo też "Komendant Pułku Policji Warszawy" [Polizei-Regiment 31.], którym w tym czasie był Oberst der Ordnungspolizei Karl Heinrich Brenner

Karl Heinrich BrennerKarl Heinrich Brenner

W drugiej połowie listopada komunikaty i obwieszczenia represyjne podpisywać zaczął nowy komendant policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa na dystrykt warszawski:

SS-Brigadeführer Lothar Beutel [w czasie niemieckiej agresji na Polskę we wrześniu 1939 dowódca IV Einsatzgruppe, w 1940 za przestępstwa kryminalne wydalony z SS, następnie ponownie przyjęty. Po wojnie zamieszkał w Berlinie Zachodnim].

Pod koniec listopada 1939 zastąpił go:

SS-Standartenführer Josef Meisinger [od III 1941 attaché policyjny i pełnomocnik SD w ambasadzie niemieckiej w Tokio, w 1948 sądzony i stracony w Polsce].

Josef Meisinger

Od marca 1941 funkcje komendanta pełnił czasowo szef Gestapo:

SS-Sturmbannführer Johannes Müller przeniesiony następnie do Lublina.

31 VII 1941 komendantem urzędu został:

SS-Obersturmbannführer Ludwig Hahn, funkcję pełnił do grudnia 1944, kiedy to został dowódcą Einsatzgruppe L na froncie zachodnim.

Po nim obowiązki objął szef SD:

SS-Sturmbannführer Siegmund Buchberger od XII 1944 kom. KdS z siedzibą w Sochaczewie.

Al. Szucha 25, przedwojenna siedziba Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego przejęta na potrzeby warszawskiej KdS. Zmieniono nazwę alei, która przeszła do historii jako "Strasse der Polizei". Piętra I i II zajmowało Gestapo. SD mieściło się w pokojach na III piętrze. W piwnicach zbudowano cele-izolatki oraz cztery cele nazywane przez więźniów "tramwajami". Były to pomieszczenia, w których zatrzymani czekali na przesłuchanie. Na poddaszu urządzono pomieszczenia, w których między przesłuchaniami torturowano "najbardziej opornych"...

Dziedziniec al. Szucha 25

al. Szucha 25

Urząd Komendanta Policji Bezpieczeństwa i SD 

KdS Warschau

dzielił się na 5 Wydziałów [Abteilung]:

 Abteilung I/II

[wydziały połączone]

Verwaltung und Recht - "Administracja i Prawo"

Kierownikami wydziałów byli:

SS-Hauptsturmführer Plickert - od VIII 1940 do XII 1940

SS-Hauptsturmführer Albert Friedrich

SS-Hauptsturmführer Gustav Jacob

SS-Hauptsturmführer Artur Füssel - od 15 IX 1941, zginął w czasie Powstania Warszawskiego

Połączone Wydziały I/II dzieliły się na referaty:

I A sprawy personalne, 

I B wychowanie i szkolenie funkcjonariuszy

I C biuro podawcze i rejestratura

I D służbowe sprawy funkcjonariuszy

II A  

II B  

II C gospodarka i budżet

II C 3 sekcja zajmująca się aresztami i więzieniami KdS Warschau:

- Hausgefängnis "areszt domowy" w piwnicach gmachu KdS al. Szucha 25

- Gefängnis der Sicherheitspolizei - Pawiak więzienie przy ul. Dzielnej 24/26.

SS-Obersturmführer Herbert Junk nadzór z ramienia KdS, zastrzelony 15.VI.1944

SS-Obersturmführer Otto Gottschalk, od XI 1940 pierwszy niemiecki komendant więzienia

SS-Oberscharführer Hans Fehlhaber "Waluś", z-ca komendanta

SS-Untersturmführer Spengler, od 21 III 1941 komendant

SS-Rottenführer Franz Günther, z-ca komendanta

SS-Untersturmführer Helmuth Heiss, od XI 1941 komendant

SS-Scharführer Franz Bürkl od 22.IX.1941 z-ca komendanta, zastrzelony 7.IX.1943

SS-Obersturmführer Gottlieb Höhmann, szef IV A, od wiosny do VII 1942 komendant więzienia

SS-Sturmscharführer Gerhard Hiersemann, od końca 1941 z-ca komendanta

SS-Obersturmführer Herbert Junk, od 11.VIII.1942 komendant, zastrzelony 15.VI.1944

SS-Obersturmführer Werner Grabert, od III 1943 komendant

SS-Hauptsturmführer Erich Pietsch, od IV 1943 kom, oddelegowany w V 1944 do Torunia

SS-Sturmscharführer Walter Vossberg, od IX 1943 z-ca komendanta

SS-Hauptscharführer Hermann Frenser, od I 1944 z-ca komendanta

SS-Obersturmführer Norbert Berg-Trips, od V do VIII 1944 komendant, szef ref. IV C

- Gerichtsgefängnis in der Rakowieckastrasse 37 więzienie podległe sądom specjalnym [Sondergericht], po odbyciu kary więźniowie nadal pozostawali w gestii Gestapo.

- Gefängnis Danilowiczowskastrasse 7 dawny Centralny Areszt Śledczy, przeznaczony przez Niemców na więzienie dla więźniów kryminalnych oraz kobiet będących w dyspozycji Sondergericht

- Arrestanstalt Krochmalnastrasse 56 punkt etapowy do obozu ciężkiej pracy w Treblince

- Gefängnis Gänsestrasse 24 na terenie dawnego Więzienia Wojskowego przy ul. Gęsiej róg Zamenhofa w pobliżu Pawiaka. Mieścił się tam centralny areszt dla dzielnicy żydowskiej zamieniony po likwidacji getta na:

- Arbeitserziehungslager "wychowawczy obóz pracy", ul Gęsia 24:

SS-Sturmscharführer Helmut Röder

SS-Untersturmführer Willi König - od stycznia 1944

- Arbeitserziehungslager od końca 1943 przeniesiono na ul. Litewską 14, a obóz przy ul. Gęsiej w lipcu 1943, na wniosek Stroopa zamieniono na:

- Konzentrationslager Warschau

SS-Obersturmbannführer Goecke do reorganizacji obozu wiosną 1944

- Konzentrationslager Lublin - Arbeitslager Warschau

SS-Hauptsturmführer Wilhelm Ruppert

II D zaopatrzenie techniczne: transport, łączność, uzbrojenie, aprowizacja funkcjonariuszy

Abteilung III

Lebensgebeite - "Dziedziny Życia"

Sicherheitsdienst, Służba Bezpieczeństwa, SD

 

Wydział mieścił się na III piętrze siedziby KdS w pokojach: 301 oraz 307 do 327, jednorazowo pracowało w nim 20-30 funkcjonariuszy. Mimo, że tak niewielki, Wydział III pełnił decydującą, kierowniczą rolę w zwalczaniu wszelkich przejawów oporu. Szefowie innych wydziałów również należeli do SD i wykonywali jej rozkazy. Najliczniejszy Wydział IV [Gestapo] był jedynie egzekutywą Wydziału III, z którego pochodziły wszelkie rozkazy i plany uderzeń w polskie organizacje podziemne.

 

Szefami Wydziału III - SD w Warszawie byli:

SS-Obersturmführer Erich Ehrlinger po wojnie skazany na 12 lat

SS-Sturmbannführer Rausch

SS-Sturmbannführer Ernst Kah do stycznia 1944

SS-Sturmbannführer Siegmund Buchberger od XII 1944 kom. KdS z siedzibą w Sochaczewie

SS-Hauptsturmführer Arthur Potratz zastępca Kaha

Wydział III dzielił się na 5 referatów:

III A administracja i prawo:

SS-Hauptsturmführer Karl Müller zginął w czasie Powstania Warszawskiego

III B sprawy narodowościowe:

SS-Untersturmführer Hugo Hampel

III C kultura, religia, propaganda:

SS-Sturmbannführer Bonifer zginął na wschodzie,

SS-Untersturmführer Heinz Schnartendorf zginął w czasie Powstania Warszawskiego

III D sprawy gospodarki:

SS-Untersturmführer Gerhard Stabenow,

SS-Obersturmführer Rudolf Albanbauer

III G sprawy personalne, kartoteki, poczta, registratura:

SS-Hauptsturmführer Arthur Potratz

Abteilung IV

Gegner und Abwehr - "Przeciwnik i Obrona"

Gestapo - Geheime Staatspolizei

Tajna Policja Państwowa

Ten najsilniejszy wydział w całym KdS Warschau zajmował aż trzy piętra gmachu przy al. Szucha 25. Referat IV C zajmował pokoje I piętra od nr 105 do 115, kierownik wydziału oraz referaty IV A, IV B i IV D - pokoje drugiego piętra od nr 201 do 260, a referat IV E - pokoje od nr 359 do 374 znajdujące się na trzecim piętrze. Na tym samym piętrze mieściły się także: referat IV N, BdS IV A Sonderkommando Spilker oraz Sonderkommando IV ES des RSHA.

Stopnie służbowe Gestapo/Kripo:
SS-Oberscharführer – Kriminalassistent
SS-Hauptscharführer – Kriminalobersekretär
SS-Untersturmführer – Kriminalsekretär i Kriminalobersekretär
SS-Obersturmführer – Kriminalinspekteur i Kriminalkommissar
SS-Hauptsturmführer – Kriminaldirektor
SS-Sturmbannführer – Regierungs und Kriminalrat
SS-Obersturmbannführer – Oberregierungsrat und Kriminalrat
SS-Standartenführer – Regierungs und Kriminaldirektor

 

Szefami IV Wydziału - Gestapo - w Warszawie byli:

SS-Sturmbannführer dr Bernhard Baatz

SS-Sturmbannführer Helmuth Bischoff zastępca Baatza

SS-Sturmbannführer Bauer od III 1940

SS-Sturmbannführer Johanes Müller od VI 1940 do II 1941

SS-Hauptsturmführer Walter Stamm od III 1941 do jesieni 1944

SS-Hauptsturmführer dr Riedel od upadku Powstania Warszawskiego

 

Szefem najsilniejszego Działu A zwalczającego ruchu oporu, był zastępca Stamma, SS-Hauptsturmführer Gottlieb Höhmann, od wiosny do VII 1942 komendant Pawiaka

W prowadzeniu działu A zastępowali go kolejno:

SS-Obersturmführer Karl Nicolaus

SS-Hauptsturmführer Paul Werner

SS-Hauptsturmführer Harald Wiesmann - kierował Działem od wiosny 1944, ciężko ranny w akcji "Pawiak"

Dział IV dzielił się na referaty:

IV A 1-a komuniści, partyzantka, słuchanie radia, SS-Obersturmführer Karl Nicolaus

IV A 1-b opozycja prawicowa, narodowy ruch oporu,

IV A 1-c robotnicy zagraniczni, uchylający się od pracy,

IV A 2-a sabotaż, akcje z bronią, fałszywe dokumenty, SS-Ostuf. Walter Witossek

IV A 3 zbrojny ruch oporu. Referatem kierował sam szef Działu A, co świadczyło o wadze jaką Niemcy przykładali do zwalczania polskiego podziemia.

Referat IV A 3  dzielił się na cztery sekcje:

IV A 3-a reakcja, organizacje prawicowe:

 SS-Untersturmführer Karl Mischke

IV A 3-b sąd doraźny "Standgerichtssache", akcje odwetowe, egzekucje:

 SS-Oberscharführer Kurt Kelm

IV A 3-c czołowe organizacje ruchu oporu i organizacje polityczne:

 SS-Ostuf. Ulrich Stern,

 SS-Ustuf. Alfred Otto

W referacie tym pracowali m.in. SS-Schaf. Stephan Klein i SS-Hschaf. August Kretschmann 

IV A 3-d organizacje wojskowe i nie rozpoznane organizacje:

 SS-Hstuf. Jacob Lechner - zastrzelony przez "Pegaz" 5 X 1943

 SS-Untersturmführer Kurt Vogel

pracownikiem referatu był SS-Rottenführer Alfred Milke

IV A 4 ochrona osobista dygnitarzy

  SS-Hauptsturmführer Wolfgang Birkner, zginął w Powstaniu Warszawskim, wg. innych źródeł w czasie obrony twierdzy Poznań [Festung Posen]

IV A 5 łamanie szyfrów.

Kolejne Działy zajmowały się mniej istotnymi z punktu bezpieczeństwa dziedzinami:

IV B kościół katolicki, sekty, masoni, Żydzi:  

  SS-Hauptsturmführer Paul Werner

  SS-Untersturmführer Karl Georg Brandt, d-ca oddziału SD-Befehlstelle przy Żelaznej 103 pilnującego getta, właściwy "szef getta", referent d/s żydowskich

  SS-Untersturmführer Gerhard Mende, z-ca Brandta

IV C kartoteka, areszt ochronny, tymczasowo zatrzymani, nadzór nad prasą i wydawnicywami oficjalnymi, sprawy Niemców i Volksdeutschów, kontrola nad wydawaniem dowodów osobistych oraz zezwolenia na broń, radio i telefon: 

  SS-Obersturmführer Norbert Berg-Trips, od maja 1944 ostatni komendant Pawiaka

IV C 1 aktualizacja kartoteki:  

  SS-Sturmscharführer Paul Bartz

zdjęcie z kartoteki wiedeńskiego Gestapo

Kartoteka KdS Warschau zawierała ogromny materiał wytwarzany i stale uzupełniany przez wszystkie Wydziały, Referaty i Sekcje. Całą wiedzę na temat składów oddziałów konspiracyjnych, ich kryptonimów i pseudonimów poszczególnych żołnierzy oraz wiele innych materiałów pomocnych w rozpracowywaniu struktur państwa podziemnego Sipo gromadziło w zasobach 14 kartotek tematycznych. 

Były to następujące kartoteki:

1.   osobowa [główna] - karty zielone

2.   organizacyjna - karty różowe

3.   poszukiwawcza [specjalna] - karty niebieskie

4.   pseudonimów - karty czerwone

5.   partyzancka ["Bandenkartei"]

6.   powstaniowa

7.   konfidentów

8.   ulotek - karty żółte

9.   miejscowości - karty pomarańczowe

10. ulic

11. przemysłowa

12. zdjęciowa

13. oficerów

14. więźniów

IV C 2 kartoteki więźniów i poszukiwanych,

 SS-Sturmscharführer Fritz Nowack

IV C 3 prasa, literatura,

 SS-Oberscharführer Hoffmann

IV D aresztowania, więźniowie, zakładnicy, policyjny sąd doraźny,

 SS-Obersturmführer Norbert Berg-Trips

Dziwne odznaczenie... "Za wierną służbę w Tajnej Policji". Czy noszenie takiej odznaki nie kolidowało z "tajością"?

 

Dwa następne Działy Gestapo zajmowały się wywiadem i kontrwywiadem dublując działania SD. Były to:

IV E sprawy wywiadowcze, cudzoziemcy, oficerowie WP w oflagach, dezerterzy, nadzór nad pocztą, sprawy gospodarcze:

  SS-Obersturmführer Wilfried Paul Hermann Jopke.

Dział E składał się z następujących referatów:

IV E 1 kontrwywiad, wykrywanie i zwalczanie tajnych radiostacji ruchu oporu [Schwarzsender], dezercje z Wehrmachtu, korespondencja - cenzura: 

  SS-Sturmbannführer Erich Reschke.

Referat ten utrzymywał stały kontakt z Abwehrą - głównie z jej służbą goniometryczną oraz radiopelengacyjnym oddziałem Orpo: "Funkmesstelle beim Befehlshaber der Ordnungspolizei im Generalgouvernement" - mającym na celu wykrywanie i namierzanie konspiracyjnych stacji nadawczo-odbiorczych. Dalszymi działaniami [die Exekutive gegen Schwarzsender und Auswertung] zajmowała się wyłącznie policja bezpieczeństwa.

IV E 2 szpiegostwo gospodarcze i jego zwalczanie, ochrona przemysłu i dokumentów: 

  SS-Sturmscharführer Wilhelm Rietz

IV E 3 paszporty, nielegalne przekraczanie granic, cudzoziemcy: 

  SS-Untersturmführer Bruno Griesche

IV N ["Nachrichtendienst" - służba wywiadowcza] prowadzenie siatek wywiadowczych - agentura, konfidenci:

  SS-Obersturmführer Wolfgang Birkner

Ze względu na swą wagę dział N podlegał bezpośrednio Ludwigowi Hahnowi.

 

W Wydziale IV działały także

samodzielne sekcje specjalne:

 

- IV AS lub Sonderkommando des BdS Warschau

Sekcja podlegała bezpośrednio Dowódcy Policji i Służby Bezpieczeństwa [BdS] Generalnej Guberni w Krakowie. Na czele tej bardzo ważnej komórki stał SS-Hauptsturmführer Alfred Spilker - w opinii badaczy historii policji niemieckiej w Polsce, obok Fuchsa z KdS Radom, był on najgroźniejszym gestapowcem w całej GG.

Alfred Spilker

Obok "Sonderkommando Spilker" działała druga niezależna komórka przeznaczona do błyskawicznych uderzeń w polskie podziemie, było to:

- Rollkommando: SS-Untersturmführer Erich Merten - człowiek, który 30 VI 1943 na ul. Spiskiej prowadził akcję aresztowania Komendanta Głównego AK gen. Stefana "Grota"- Roweckiego.

Pod koniec 1943 w warszawskim KdS działało także: 

- Sonderkommando IV ES 

podległe bezpośrednio berlińskiej centrali RSHA. Jednostką tą dowodził od chwili jej powołania SS-Obersturmführer Karl Heller. Sekcja ta utworzona została do przeprowadzania akcji szczególnej wagi i pracy kontrwywiadowczej.

Dla skuteczniejszej walki z ruchem partyzanckim, 1 kwietnia 1944, w Wydziale IV powołano do życia specjalny referat IV B [Bandenwesen - "sprawy partyzanckie"], ściśle powiązany ze sztabem Dowódcy SS i Policji Dystryktu Warszawskiego - [nie należy go mylić z referatem IV B Paula Wernera zajmującego się sprawami poszczególnych grup wyznaniowych, tzw. "referat żydowski"]. 

Na czele nowego IV B stanął sam komendant KdS Warschau SS-Obersturmbannführer Ludwig Hahn.

W 1944 komendant warszawskiego Sipo powołał do życia kolejną specjalną komórkę: Sonderschnellkommando dowodzone przez SS-Sturmscharführera Adolfa Wilda.  

Jej zadania niczym nie różniły się od tych jakie spełniały inne oddziały specjalne KdS Warschau.

Warszawskie Gestapo posiadało również własne zmotoryzowane "pogotowie wypadowe" 

- Jagdkommando, którego zadaniem było dokonywanie błyskawicznych aresztowań wskazanych osób. Członkowie Jagdkommando stacjonowali stale w siedzibie KdS w al. Szucha 25, w każdej chwili gotowi byli do akcji.

4 X 1944 - dzień wymarszu AK z Warszawy: oficerowie SD i policji w okolicy Politechniki z uwagą obserwują pozycje polskie. Do ostatniej chwili SD podejrzewało stronę polską o... podstęp.

Podczas Powstania Warszawskiego plutonom z batalionu AK "Ruczaj" szturmującym siedzibę Gestapo nie udało się zdobyć silnie obsadzonych i zażarcie bronionych gmachów w al. Szucha. Obroną dzielnicy policyjnej [Alarmbezirke D] dowodził mianowany właśnie do stopnia SS-Brigadeführera Paul Otto Geibel, który od 17 VIII 1944 do początku września pełnił również funkcję szefa sztabu w Grupie Korpuśnej von dem Bacha. Pod jego rozkazami SS-mani dokonali szeregu zbrodni na ludności cywilnej okolicznych ulic w "dzielnicy policyjnej". Po wojnie, w samych tylko piwnicach al. Szucha odkryto kilka ton popiołów po spalonych zwłokach. Na początku września 1944 komendant i znaczna część personelu KdS Warschau przeniosła się do Sochaczewa. Na terenie Warszawy do października pozostał tylko niewielki oddział dowodzony przez SS-Hauptsturmführera Wolfganga Birknera. Gestapowcy ci zajmowali się wywiadem i przesłuchiwaniem jeńców. Już od pierwszych dni sierpnia, na Woli, przy grupie bojowej Reinefartha działało "Sonderkommando Spilker". Zachowały się nieliczne meldunki tej grupy dotyczące m.in. przesłuchania żołnierzy z batalionu AK "Parasol". Powołano do życia Einsatzkommando der Sicherheitspolizei bei Kampfgruppe Reinefarth - pododdziały tego komanda przydzielone do poszczególnych grup bojowych zajmowały się przesłuchiwaniem i likwidacją pojmanych powstańców.

Po upadku Powstania Warszawskiego policyjne oddziały specjalne wycofano do Sochaczewa. W okolicach Warszawy pozostały tylko małe placówki na Okęciu, w Podkowie Leśnej i w Pruszkowie. Rozkaz RSHA - wydany już po "wyzwoleniu" Warszawy w styczniu 1945 - oddał ekipę warszawskiego Gestapo do dyspozycji dowódcy twierdzy Poznań.

W Poznaniu [prawdopodobnie] zginął SS-Hauptsturmführer Spilker. Od 1961 został sądownie uznany za zmarłego [według relacji jego żony zginął w lutym 1945 w Krems nad Dunajem]. Wielu gestapowców dostało się do sowieckiej niewoli, część, w niewyjaśnionych okolicznościach wycofała się na zachód przepadając bez śladu...

SD zajmowało się także ochroną ważniejszych zakładów przemysłowych

Abteilung

Kriminalpolizei - Kripo

 

Szefem warszawskiego Kripo był SS-Sturmbannführer H. Geisler.

Na terenie Warszawy podlegała mu Dyrekcja Policji Kryminalnej - Kriminaldirektion kierowana przez SS-Hauptsturmführera Alfreda Sprucha, która dzieliła się na 7 komisariatów. Nadzorowała ona Polską Policję Kryminalną.

 

Szacuje się, że liczba funkcjonariuszy warszawskiego Urzędu Komendanta Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa wynosiła około 500 osób, z czego aż 400 było funkcjonariuszami Wydziału IV - Gestapo.