Szare

Szeregi

Kryptonim działającego w konspiracji od 27 IX 1939 do 18 I 1945 Związku Harcerstwa Polskiego. W skład Naczelnictwa "Szarych Szeregów" wchodzili:

- ks. Jan Paweł  Mauersberger - przewodniczący, [zm. 1942]

- Wanda Opęchowska - wiceprzewodnicząca, [zm. 1955]

- Antoni Olbromski - sekretarz generalny, [zm. 1958]

- Maria Wocalewska - delegatka naczelniczki harcerek,

- Florian Marciniak - naczelnik harcerzy, [zamord. 20 II 1944 w Gross-Rosen]

- Stanisław Broniewski - naczelnik harcerzy [do kapitUlacji Powstania, zm. 30 XII 2000]

- Leon Marszałek "Adam" - naczelnik harcerzy [do rozwiązania 18 I 1945].

Organizacja Harcerek kierowana przez Józefinę Łapińską przyjęła kryptonim "Związek Koniczyn" [od 1943 "Bądź Gotów"]. Zrzeszała harcerki powyżej 16 roku życia, prowadziła działalność wychowawczą i opiekuńczą, współdziałała z Radą Główną Opiekuńczą i Polskim Czerwonym Krzyżem. Przygotowywała młodzież żeńską do pracy w służbie sanitarnej i łączności. Harcerki powyżej 18 lat kierowane były do "Wojskowej Służby Kobiet" i oddziałów dyspozycyjnych Kedywu KG AK.

Pod koniec wojny Organizacja Harcerek liczyła ok. 5000 dziewcząt.

Na czele konspiracyjnej Organizacji Harcerzy stała Kwatera Główna "Szarych Szeregów" - "Pasieka".

Jej ogniwami organizacyjnymi były:

chorągwie - "Ule"

hufce - "Roje"

drużyny - "Rodziny"

zastępy - "Pszczoły".

 

Program "Szarych Szeregów" ujęto w trzech hasłach: "Dziś - Jutro - Pojutrze" lub: "Piątek - Sobota - Niedziela".

Hasło "Dziś" oznaczało okres konspiracji i przygotowanie do powstania, "Jutro" - otwartą walkę zbrojną z okupantem, powstanie, "Pojutrze" - pracę w wolnej Polsce.
Tworząc "Szare Szeregi" w terenie, Kwatera Główna przyjęła podział na Polskę Centralną [Generalne Gubernatorstwo], Polskę Zachodnią [ziemie wcielone do Rzeszy - "Reich"] i Polskę Wschodnią [ziemie wcielone do ZSRR].

Główna Kwatera kierowała w okresie najpełniejszego rozwoju pracą 20 chorągwi; wśród nich 5 obejmowało tereny zachodnie włączone do Rzeszy:

Pomorska - Ul "Lina"
Wielkopolska - Ul "Przemysław", Ul "Gniazdo"
Łódzka - Ul "Kominy"
Zagłębiowska - Ul "Barbara"
Śląska - Ul "Huta".

Jedna chorągiew skupiała przebywających na terenie Generalnej Guberni harcerzy z terenów zachodnich (Ul "Chrobry"). Całością prac tych 6 chorągwi kierował Wydział Zachodni ("Z") Głównej Kwatery.

Wydział Wschodni ("W") kierował pracą 5 chorągwi na terenach wschodnich:

Białostocka - Ul "Biały", Ul "Żubr"
Wileńska - Ul "Brama"
Poleska - Ul "Błota", Ul "Bagno"
Nowogródzka - Ul "Las"
Wołyńska - Ul "Gleba", Ul "Kresy"

oraz 1 chorągwią utworzoną w Warszawie (Ul "Złoty") i skupiającą przebywających na terenie stolicy instruktorów i harcerzy z Kresów Wschodnich.

Na terenie GG pracowało 8 chorągwi: 4 z nich stanowiły Polskę Centralną ("C"):

Warszawska - Ul "Wisła"
Mazowiecka - Ul "Puszcza"
Radomska - Ul "Rady"
Lubelska - Ul "Zboże".

Cztery chorągwie stanowiły Polskę Południową ("P"):

Kielecka - Ul "Skała"
Częstochowska - Ul "Warta"
Krakowska - Ul "Smok"
Lwowska - Ul "Lew".

Łączność z chorągwiami oraz nadzór nad ich pracą sprawowali wizytatorzy podlegli bezpośrednio lub przez Wydział Zachodni i Wschodni Szefowi Głównej Kwatery.

Szefowie:

Eugeniusz Stasiecki
Edward Zürn
Kazimierz Grenda.

Stan liczebny organizacji harcerzy, zmieniający się w poszczególnych okresach, 1 V 1944 wynosił 8359 członków. Przez całą okupację przeprowadzono akcję scalania żywiołowo powstałych samodzielnych grup. Do osiągnięć należy zaliczyć scalenie w organizacji:

"Brzeg"
Akademickie Koło Harcerskie
Bojowa Organizacja "Wschód"
"Wigry"

 

Pod koniec okupacji pozostały jeszcze - poza Szarymi Szeregami - "Hufce Polskie" związane ze Stronnictwem Narodowym, z którymi jednakże toczyły się rozmowy.

 

W "Szarych Szeregach" obowiązywała ścisła konspiracja. Pomiędzy Organizacją Harcerek i Organizacją Harcerzy istniał kontakt tylko na szczeblu Naczelnictwa.
Dla utrzymania tajemnicy początkowo przyjmowano do organizacji wyłącznie młodzież powyżej 17 roku życia, później także młodszą.
Młodzież "Szarych Szeregów" podzielono na trzy grupy wiekowe:

- najmłodsi chłopcy, w wieku 12-14 lat, nie brali udziału w bezpośrednich działaniach przeciw okupantowi, byli natomiast szkoleni w ratownictwie i łączności.

- starsi chłopcy, w wieku 15-17 lat. W BS-ach prowadzono szkolenie wojskowe i przygotowywano młodzież do służby w oddziałach rozpoznawczych, zwiadowczych, łączności oraz w pocztach dowódców różnych szczebli.
Harcerze BS brali udział w walce konspiracyjnej w ramach Organizacji Małego Sabotażu "Wawer" [od 1941 "Wawer-Palmiry"] prowadząc propagandę wśród ludności polskiej.

Uczestniczyli m.in. w akcjach "N" i "Gdańsk". W wydziale "WiSS" [Wywiad i Informacja Szarych Szeregów] harcerze zajmowali się wywiadem: zbieraniem informacji o ruchach wojsk niemieckich, dyslokacji jednostek Wehrmachtu, Luftwaffe, SS i policji. Zebrane dane przekazywano komórkom wywiadu - Oddz. II ZWZ-AK. Starsi członkowie BS stanowili rezerwę kadrową dla Grup Szturmowych, które przez udział w walce z bronią w ręku, stale ponosiły straty. Z chwilą ukończenia 18 lat członkowie BS wchodzili do upragnionej "Wielkiej Dywersji".

- były to zespoły skupiające młodzież powyżej 18 lat. GS przeznaczone były do wykorzystania w walce bieżącej [sabotaż, dywersja osobowa, kolejowa]. Komendantem GS mianowano por. sap. "Jerzego" a jego zastępcą "Zośkę".
W wyniku porozumienia Naczelnika "Szarych Szeregów" hm. "Nowaka" [Floriana Marciniaka] z komendantem Kierownictwa Dywersji KG AK płk. "Nilem" [Emilem Fieldorfem], w listopadzie 1942 Grupy Szturmowe "Szarych Szeregów" początkowo weszły w skład Związku Odwetu, a po jego rozwiązaniu wcielono je do Oddziałów Dyspozycyjnych Kedywu KG, w ramach którego działały jako OS "Jerzy".

Wizytatorem GS z ramienia "Pasieki" został hm. por. "Piotr Pomian".

Pierwszą akcją bojową GS, było wysadzenie torów kolejowych pod Kraśnikiem, w ramach akcji "Wieniec II", przeprowadzonej w noc sylwestrową 1942/43.

Na przełomie sierpnia i września 1943 z warszawskich GS utworzono podległy Kedywowi KG AK  batalion "Zośka". Zadaniem oddziału była przede wszystkim dywersja kolejowa [Czarnocin, Tłuszcz-Urle].
GS wykonały szereg akcji dywersyjno-sabotażowych, odbijały więźniów [Arsenał, Celestynów, Jan Boży], przeprowadziły wiele zamachów na wysokich funkcjonariuszy SS i policji [m.in. Lange, Schultz].

Wykonywaniem zamachów zajmowała się dowodzona przez kpt. "Pługa" 3. kompania wydzielona z batalionu "Zośka", nosząca początkowo kryptonim "Agat", później "Pegaz-81" / "Parasol-53".
Dziełem harcerzy z kompanii "Agat" był m.in. zamach na Franza Kutscherę - szefa policji i SS dystryktu warszawskiego.

Od listopada 1942 działała zorganizowana przez "Szare Szeregi" Szkoła Podchorążych Rezerwy Piechoty "Agricola", którą ukończyło ok. 320 harcerzy. Powstało również Centrum Wojskowego Wyszkolenia "Szarych Szeregów", którego komendantem został przedwojenny instruktor ZHP hm. "Gustaw"-Konopacki.

Organizacja Chorągwi Warszawskiej "Szarych Szeregów" nieco różniła się od pozostałych Chorągwi. Miasto podzielono na cztery Okręgi, w skład których wchodziły dzielnicowe Hufce - "Roje".

Schemat organizacji Chorągwi Warszawskiej "Ul Wisła" w okresie 30.IX.1941 - 3.XI.1942

 

"Ul Wisła" - Komenda Chorągwi

Okręgi

PragaCentrumPołudniePółnoc

Hufce

GrochówPowiśleOchotaWola
Centrum PragiMokotówMokotów GórnyGrzybów
BródnoTrzy KrzyżeMokotów DolnyŻoliborz

 

Skład Warszawskich Grup Szturmowych:

 

Hufiec Centrum - kom. "Zośka" Tadeusz Zawadzki

CR 100 drużynowy "Lolek" Leonard Pecyna - harcerze z dawnej 5 WDH

CR 200 drużynowy "Kuba" Konrad Okolski - harcerze z dawnej 80 WDH

CR 300 drużynowy "Luty" Wacław Dunin-Karwicki - harcerze z dawnej 6 WDH

CR 400 drużynowy "Mirski" Jerzy Zapadko - harcerze z dawnej 89 WDH

CR 500 drużynowy "Jeremi" Jerzy Zborowski - grupa żoliborska PET

od grudnia kom. Hufca był "Felek" Feliks Pendelski drużynowy CR 200

 

Hufiec Południe "SAD" ["Sabotaż i Dywersja"] - kom. "Rudy" Jan Bytnar

SAD 100 drużynowy "Alek" Maciej Dawidowski - harcerze z dawnej 23 WDH

SAD 200 drużynowy "Jurek TK" Jerzy Pepłowski - harcerze z dawnej 3 WDH

SAD 300 drużynowy "Kołczan" Eugeniusz Koecher - harcerze z dawnej 42 WDH 

SAD 400 drużynowy "Andrzej Morro" Andrzej Romocki - grupa mokotowska PET

 

Hufiec Wola - kom. "Antek z Woli" Jan Kopałka

WL 100 drużynowy "Skalski" Tadek Schiffers - harcerze z dawnej 7 WDH

WL 200 drużynowy "Ryszard" Ryszard Wesoły - harcerze z dawnej 7 WDH 

WL 300 drużynowy "Kindżał" Kidziński Leszek - harcerze z dawnej 7 WDH 

WL 400 drużynowy "Karol" Karol Kwapiński  - harcerze z dawnych 10, 45 i 100 WDH

 

Hufiec Praga - kom. "Heniek" Henryk Ostrowski

PR 100 drużynowy "Janek" Franek Kuczewski - harcerze z dawnej 22 WDH

PR 200 drużynowy "Kolejarz" Władek Sas - harcerze z dawnej 51 WDH

PR 300 drużynowy "Rawicz" Zbigniew Klimas - harcerze z dawnej 17 WDH

PR 400 drużynowy "Krupa" Mietek Krupiński - harcerze z dawnej 26 WDH

W czasie Powstania Warszawskiego w zgrupowaniu Kedywu KG AK "Radosław" walczyły 2 bataliony wywodzące się z "Szarych Szeregów": "Zośka" i "Parasol". W odwodzie Okręgu Warszawskiego AK [zgrupowanie "Paweł"], a później w zgrupowaniu "Róg" na Starym Mieście działał baon "Wigry" dowodzony przez por. "Trzaskę" Konopackiego.

W baonach AK/NOW "Gustaw" i "Harnaś" walczyły harcerskie kompanie "Aniela", "Gertruda" i "Harcerska" oraz plutony łączniczek i sanitariuszek.

W Śródmieściu walczyły 2. i 3. kompanie "Szarych Szeregów" w baonie AK "Kiliński".

Najmłodsi harcerze - "Zawiszacy" - zapewniali łączność walczącym oddziałom oraz stanowili większość obsady osobowej Harcerskiej Poczty Polowej.

Dziewczęta z Organizacji Harcerek pracowały w służbie sanitarnej i łączności.
 

Kwatera Główna "Szarych Szeregów" i poszczególne chorągwie wydawały liczne tajne broszury, materiały szkoleniowe i pisma, m.in.: "Źródło" [1940-1942], "Drogowskaz" [1942], "Wigry" [1942-1943], "Pismo Młodych" [1943], "Brzask" [1944].