Batalion"Bończa"

Batalion "Bończa", kadrowy oddział I Rejonu obwodu Śródmieście, został utworzony w latach 1940-1941 przez Związek Walki Zbrojnej, a następnie przekształcony w jednostkę wojskową Armii Krajowej. Batalion zorganizowali oficerowie służby stałej z kręgów kawaleryjskich. Składał się on z młodzieży - w większości robotniczo-rzemieślniczej oraz gimnazjalnej, pochodzącej z Woli, Powiśla i Starego Miasta. Nazwę przyjął od pseudonimu dowódcy rtm. Edwarda Sobeskiego.

W czasie powstańczych walk na Starym Mieście skład batalionu był następujący:
dowódca batalionu rtm. "Bończa" - Edward Sobeski,

kwatermistrz por. "Siwek" NN,

szef służby zdrowia dr "Rola" - Józef Kłosowski,

adiutant d-cy pchor. "Werus" - Alfons Zaprzalski.
Skład przed powstaniem: kompanie 101., 102., 103., 104. W powstaniu 104. kompanię ZSP wydzielono jako oddział samodzielny.
W chwili wybuchu powstania batalion działał w sile trzech kompanii:
101. kompania - dowódca ppor. "Lubicz" - Czesław Zaleski,

szef kompanii st. sierż. "Mściwy" - Franciszek Kaczmarek,

d-ca I plutonu sierż. "Malarz" - Roman Aksenow, po jego śmierci d-cą został plut. pchor. "Karolak" - Karol Ropelewski,

d-ca II plutonu - sierż. "Ligoń" NN,

d-ca III plutonu - plut. pchor. "Tomaszewski" - Piotr Jaszczuk.
Stan kompanii 62 żołnierzy, w tym 2 oficerów; uzbrojenie: 1 pistolet maszynowy, 2 karabiny, 7 pistoletów, 28 granatów.
102. kompania - dowódca ppor. "Mierosławski" - Zdzisław Meyzel,

szef kompanii st. sierż. "Lopek" - Stanisław Kwiatkowski,
d-ca I plutonu sierż. "Cichy" - Mieczysław Cichalewski, a po jego zranieniu od 10 sierpnia d-cą został kpr. pchor. "Zakrzewski" - Zdzisław Biernacki,

d-ca II plutonu - plut. pchor. "Bolek" - Bolesław Filipiak.
Stan kompanii 26 żołnierzy, w tym 1 oficer; uzbrojenie: 5 pistoletów, 10 granatów, butelki zapalające.
103. kompania dowódca ppor. "Wilk" - Jan Sendkowski,

d-ca I plutonu - sierż. "Młodzil" - Edward Kopatecki.
Stan kompanii 48 żołnierzy, w tym 1 oficer; uzbrojenie: 3 pistolety, 40 granatów.

1 VIII 1944 zadaniem batalionu było opanowanie placu Zamkowego, ruin Zamku Królewskiego, Podzamcza i przyczółka mostu Kierbedzia z silnie obsadzonym przez nieprzyjaciela domem Schichta. W czasie wykonywania zadania natarcie załamało się na obronie niemieckiej na Podzamczu, a szczególnie krwawo na atakowanym domu Schichta, gdzie w ogniu karabinów maszynowych i działek szybkostrzelnych 103. kompania została całkowicie wybita. Ocalało tylko 4 rannych żołnierzy. Od tego momentu batalion walczył w składzie dwóch kompanii.

umocnienia przy moście Kierbedzia

101. i 102. kompanie w nocy z 1 na 2 sierpnia uczestniczyły w budowie następujących punktów oporu i w późniejszej ich obronie:

I barykada - Kanonia - Dziekania - I pluton 101. kompanii;

II barykada - Świętojańska - plac Zamkowy - II pluton 101. kompanii;

III barykada - Celna - Brzozowa - III pluton 101. kompanii;

IV barykada (jednocześnie punkt oporu) - dom PKO Brzozowa 2 - III pluton 101. kompanii;

V barykada - Brzozowa - Kamienne Schodki - III pluton 101. kompanii;

VI barykada - Piwna - plac Zamkowy - 102. kompania wsparta przez żołnierzy AL z batalionu "Czwartaków" pod dowództwem por. "Żarłoka" - Ryszarda Suskiego.
W wyniku otwartej (2 sierpnia) rekrutacji ochotników stan liczebny batalionu wzrósł do około 300 żołnierzy, w tym 10 oficerów, z tego: sztab i służby łączności ok. 30 żołnierzy, służby sanitarno-medyczne ok. 40 żołnierzy, w służbie liniowej ok. 230 żołnierzy.
Pierwsze znaczniejsze dozbrojenie batalionu nastąpiło na placu Zamkowym 4 VIII 1944 po zdobyciu niemieckiego samochodu z bronią.

6 VIII stan uzbrojenia był następujący:

- 2 cekaemy,

- 3 erkaemy,

- 6 peemów,

- 23 kb,

- 36 pistoletów,

- 7 miotaczy ognia.
Dzięki opanowaniu magazynów na Stawkach batalion został jednolicie umundurowany (w mundury niemieckie typu grenadierów pancernych i ochronne "panterki"). Po zorganizowaniu Grupy "Północ" w ramach zgrupowania "Róg" batalionowi powierzono obronę rejonu od ul. Piwnej włącznie przez plac Zamkowy, Dziekanię, Kanonię, ul. Brzozową do Kamiennych Schodków włącznie. Odcinka tego batalion bronił siłami 101. i 102. kompanii. Lewoskrzydłowa reduta przy Kamiennych Schodkach była broniona siłami samodzielnej 104. kompanii syndykalistów. Batalion oparł obronę na systemie barykad i redut, które stanowiły szkielet obrony powierzonego odcinka.
Od 6 sierpnia odcinek batalionu "Bończa" znalazł się pod nieustannym ogniem artyleryjskim z Pragi oraz lotnictwa, a od 7 sierpnia w stałej styczności bojowej z atakującymi oddziałami grupy bojowej SS-Gruppenführera Reinefartha wspieranej wozami pancernymi. Mimo nieustannych bombardowań i ataków niemieckiej piechoty wszystkie punkty oporu (barykady i reduty) były utrzymane prawie do ostatnich dni sierpnia.

7 VIII 1944 żołnierze II plutonu 101. kompanii zdobyli na pl. Zamkowym niemiecki transporter opancerzony Sd.Kfz. 251/1 Ausf. D, nazwany później "Starówka".
W 101. kompanii nastąpiła zmiana na stanowisku dowódcy. Po śmierci (13 VIII) ppor. "Lubicza" do 20 VIII kompanią dowodził ppor. "Mieczysław" - Mieczysław Kopeć, następnie por. "Szczerba" - Zbigniew Blichiewicz, dotychczasowy dowódca grupy szturmowej odwodów "Bończy", który dowodził kompanią do końca powstania.
Mimo uporczywej obrony, wobec przewagi nieprzyjaciela w sile żywej i sprzęcie, 25 VIII po pięciu dniach nieprzerwanych ataków żołnierzy SS, wspieranych miotaczami płomieni, padł punkt oporu w budynkach PKO na ul. Brzozowej 2.
28 VIII, po dwu dniach krwawych walk 101. kompanii oraz pododdziałów 104. kompanii i batalionu "Wigry", całkowicie zamieniona w gruzy Katedra przeszła w ręce nieprzyjaciela. 29 VIII 102. kompania opuściła barykadę na ul. Piwnej i włączyła się do walki na ul. Jezuickiej.
Tego też dnia 101. i 102. kompanie pod ogniem czołgów musiały opuścić barykadę na ul. Jezuickiej.
Straty batalionu wyniosły około 60% stanów.

"Starówka"

Po triumfalnym objeździe staromiejskich uliczek i Rynku, pojazd ustawiono w bramie wieży Królowej Anny Jagiellonki - dzwonnicy Katedry św. Jana u zbiegu Dziekaniej i Świętojańskiej.

30 VIII 1944, w czasie przebijania się do Śródmieścia, pozostali żołnierze batalionu otrzymali zadanie osłony wycofujących się oddziałów i skoncentrowania się na ul. Długiej oraz w okolicach Banku Polskiego.
Po nieudanej próbie przebicia górą, resztki batalionu wróciły rano 31 VIII na opuszczone stanowiska przy ul. Celna-Jezuicka-Brzozowa-Kamienne Schodki. Po utracie "Domu Profesorów" na ul. Brzozowej batalion pod dowództwem por. "Szczerby" wraz z włączonym w jego skład plutonem pchor. "Nałęcza" - Stanisława Komornickiego, wydzielonym ze 104. kompanii do osłony odwrotu, zorganizował obronę na wysokości północnej strony (Dekerta) Starego Rynku, którą to linię utrzymał do godz. 21:15 dn. 1 września, tj. do chwili otrzymania rozkazu wycofania się do kanału przy pl. Krasińskich.
2 IX 1944, po opuszczeniu kanałów pozostałości batalionu "Bończa", a właściwie niepełna kompania złożona z niedobitków 101., 102. i 104. kompanii pod dowództwem por. "Szczerby", została skierowana na kwatery do kina "Casino" i Hotelu "Savoy", następnie do Konserwatorium w Pałacu Ostrogskich przy ul. Okólnik 1.

4 IX 1944 weszła do akcji w obronie Powiśla na odcinku ulic Elektryczna, Zajęcza, Topiel, Tamka. 5 IX 1944 po upadku Elektrowni powstrzymywała natarcie nieprzyjaciela wzdłuż Tamki od Wybrzeża Kościuszkowskiego.
6 IX 1944 poniosła bardzo ciężkie straty w zbombardowanym Konserwatorium, a po wycofaniu się z tego budynku osłaniała oddziały "Krybara" przed uderzeniem atakującego od Uniwersytetu nieprzyjaciela, organizując ostatni opór Powiśla na linii ul. Kopernika róg Foksal siłami plutonów "Nałęcz" i "Ryś". W dniu tym na barykadzie łączącej ul. Pierackiego z Chmielną zginął rtm. "Bończa". W nocy kompania "Szczerby" po wykonaniu zadania osłonowego przeszła do Śródmieścia-Północ, zajmując kwaterę przy ul. Zgoda 1, skąd w dniach 7-12 IX 1944 współdziałała w walkach z nacierającym nieprzyjacielem na ulicach: Chmielnej, Górskiego, Brackiej, Widok. Po zatrzymaniu niemieckiego natarcia kompania została skierowana do obrony Poczty Głównej na placu Napoleona, której broniła do kapitulacji powstania.

30 VII 1944

dowódca - rotmistrz Franciszek Sobecki "Bończa", poległ 6 IX 1944


adiutant - kpr. pchor. Alfons Zaprzalski "Verus"
oficer informacyjny - NN
oficer gospodarczy - ppor. rez. piech. Alfred Markowski "Jerzy"
z-ca - sierż. Tadeusz Małecki "Jelita Gustaw"
oficer broni - ppor. Stanisław Peć "Siwek"
lekarze:

- ppor. lek. Józef Kłosowski "Rola"

- ppor. Henryk Piecko "Tomasz"

101. kompania

- ppor. Czesław Zalewski "Lubicz Sław"
z-ca szef - sierż. Franciszek Kaczmarek "Mściwy"
I pluton - NN "Tomasz Zemster"
II pluton - plut. pchor. Karol Ropelewski "Karolak"

102. kompania

- ppor. Zdzisław Meyzel "Mierosławski"
I pluton - plut. Mieczysław Cichalewski "Cichy II"
II pluton - NN "Zygmunt V"
III pluton - sierż. Józef Jemieluch "Radiex III"


103. kompania

- ppor. rez. piech. Jan Sędkowski "Wilk II"
I pluton - "Narew"
II pluton - "Siwek"

 

104. kompania Związku Syndykalistów Polskich [od 1.VIII.1944 samodzielna]

- por. Kazimierz Puczyński "Wroński"

- 1. pluton szturmowy ppor. "Rogoża" Ignacy Choynowski, poległ 3.VIII.1944 ul. Rybaki

"Karol" Karol [?] Choynowski, c. ranny 11.VIII.1944 Stawki

  pchor. "Nord" NN, poległ ok. 20.VIII.1944 pl. Krasińskich

  plut. pchor. "Mały" Stanisław Marczyński
- 2. pluton szturmowy ppor. "Smaga" Feliks Murawa, c. chory od ok. 20.VIII.1944

  kpr. pchor. "Teść" Mieczysław Teisseyre, c. ranny 27.VIII.1944 Katedra św. Jana

  kpr. pchor. "Nałęcz" Stanisław Komornicki
- 3. pluton szturmowy sierż. pchor. "Leśniewski", awansowany 13.VIII.1944 na ppor. cz.w., poległ 28.VIII.1944 klasztor Jezuitów

  st. sierż. "Ryś" Wacław Borowski
- 4. pluton rezerwowy ppor. "Makowski" W. Wasilewski
- 5. pluton roboczy ppor. "Makowski" W. Wasilewski
- 6. pluton służb pomocniczych - nie miał dowódcy, w jego skład wchodziły:

- żandarmeria sierż. "Dziadek" Szulc [?], c. ranny 19.VIII.1944, zamordowany 2.IX.1944 Długa 7

  "Kania" Jan Kunigielis

- pirotechnika i rusznikarstwo por. art. "Wiktor" Jerzy Konopczyński

- kierownik produkcji granatów sierż. "Winiak" Hipolit Iwanik

- WSK [łączniczki, sanitariuszki] st. sierż. "Ryszarda" Maria Ryszarda Oneker, poległa 22 VIII

- "Kopczyńska Karola" Zofia Garnysz-Strzemieczna.

1 VIII 1944

Dowódca baonu - rotmistrz Franciszek Sobecki "Bończa", poległ 6 IX 1944


101. kompania

- ppor. "Lubicz" Czesław Zaleski

od 13.08.44 - ppor. "Mieczysław" Mieczysław Kopeć

od 20.08.44 - por. "Szczerba" Zbigniew Blichiewicz
102. kompania

- ppor. "Mierosławski" Zdzisław Meyzel
103. kompania

- ppor. "Wilk" Jan Sendkowski, poległ 1.VIII.1944 w ataku na Most Kierbedzia [?]

433. pluton WSOP. ppor. Henryka Walkowskiego "Zawrata" z X zgrupowania

szef sanitariatu - dr "Rola" Józef Kłosowski