Wanda Gertz "LENA"

1896 - 1958

Przybrane nazwisko: Kazimierz Żuchowicz.

Pseudonimy: Kazik, Lena.

Oficer rezerwy piechoty WP: porucznik [1920], major [23 IX 1944].

Urodzona 13 IV 1896 w Warszawie, córka Jana i Florentyny.

Ukończyła Gimnazjum Kuzienkowej [1913] a następnie kursy buchalteryjne Zgromadzenia Kupców m.st. Warszawy. Od 1913 czynna w tajnym skautingu, była plutonową 4. Drużyny im. Emilii Plater.

Wobec zakazu przyjmowania kobiet do Legionów Polskich, zgłosiła się do służby przebrana za mężczyznę pod nazwiskiem "Kazimierz Żuchowicz". Przydzielona w lutym 1916 do kompanii uzupełniającej w Lublinie, a w marcu - do magazynu 1. pułku artylerii, od maja 1916 służyła jako kanonier w II baterii haubic 1. pułku artylerii I Brygady Legionów Polskich. Odkomenderowana we wrześniu 1916 do POW, zorganizowała w Warszawie Oddział Żeński POW. Aresztowana 8 XII 1917 za udział w demonstracji na pl. Zbawiciela i skazana na 6 miesięcy więzienia, po kilku tygodniach zwolniona za kaucją.

Następnie pełniła funkcję zbrojmistrza żandarmerii POW, a od grudnia 1918 zastępcy zbrojmistrza K-dy Gł. Milicji Ludowej.

W kwietniu 1919 wstąpiła ochotniczo do WP.

Przydzielona początkowo do Inspektoratu Werbunkowo-Zaciągowego Dywizji Litewsko-Białoruskiej, od września 1919 była zastępcą komendanta II Ochotniczej Legii Kobiet [OLK] przy Dowództwie Frontu Litewsko-Białoruskiego, a po przeorganizowaniu na Batalion Wileński OLK w lipcu 1920 dowodziła tą jednostką w walkach o Wilno. Od sierpnia tego roku dowódca Batalionu Liniowego OLK [zorganizowanego z Batalionu Warszawskiego i kompanii Batalionu Wileńskiego] w obronie Warszawy. Od października 1920 ponownie dowodziła Batalionem Wileńskim OLK, a po jego rozwiązaniu [listopad 1921] - kompanią szkolną OLK w Wilnie. W marcu 1922 została przeniesiona do rezerwy, a jednocześnie odebrano jej - wobec braku podstaw prawnych w wypadku służby kobiet w WP - stopień porucznika rezerwy.

Jedna z współorganizatorek pomocniczej wojskowej służby kobiet, od 1923 uczestniczyła w organizowaniu obozów przeszkolenia wojskowego kobiet i była współzałożycielką PWK. Instruktorka PWK i członkini Klubu Starszych Instruktorek. Jednocześnie od 1926 urzędniczka w Samodzielnym Referacie Personalnym [Biurze Personalnym] GISZ w Belwederze, a od 1935 kierowniczka sekretariatu Muzeum Józefa Piłsudskiego w Belwederze.

W kampanii wrześniowej 1939 uczestniczyła ochotniczo w obronie Warszawy.

W konspiracji od listopada 1939 w SZP, zaprzysiężona przez Henryka Józefskiego. Od kwietnia 1940 sekretarka komendanta Rejonu Piotrków ["Las"] ZWZ.

Przeniesiona z powrotem do Warszawy, od kwietnia 1942 była organizatorką i komendantką oddziału "Dysk" ["Disk" - Dywersja i Sabotaż Kobiet], liczącego ok. 70 kobiet, złożonego z trzech grup: minerskiej, sabotażowej i łączności, wchodzącego w skład "Motoru"-"Sztuki"- "Deski"-"Brody" [Oddziału Dyspozycyjnego Związku Odwetu, potem Kedywu K-dy Gł. AK], pod pseudonimem "Lena".

Osobiście uczestniczyła m.in. w akcji wysadzenia pociągu pod Radomiem 16 XI 1942 ["Odwet kolejowy"] i wykonała [by ustrzec przed tym przeżyciem młodsze od siebie podkomendne] wyrok śmierci na konfidencie Gestapo w lipcu 1943 - akcję z ramienia "Motoru" ubezpieczał ppor. "Maciek".

W Powstaniu Warszawskim nadal dowódca "Dysku" w składzie zgrupowania ppłk "Radosława" na Woli i Starym Mieście, a po przejściu kanałami od 1 IX 1944 - w Śródmieściu. Ciężko chora nie brała już bezpośredniego udziału w walkach.

Wyznaczona przez mjr. Marię Wittek, szefa Wojskowej Służby Kobiet [WSK] K-dy Gł. AK, na komendantkę oficerskiego obozu jenieckiego kobiet-żołnierzy AK, po kapitulacji opuściła miasto na czele około 2000 kobiet żołnierzy AK 5 X 1944.

Przebywała w obozach jenieckich kolejno w Lamsdorf [Łambinowice k/Opola], Mühlberg, Altenburg, Molsdorf [od 22 XII 1944 była tam uznaną przez Niemców polską komendantką oflagu, jej zastępczynią była mjr. Janina Karasiówna "Haka"] i Blankenheim.

Numerek jeniecki Stalagu 318/VIII F - Lamsdorf

Stalag IV B - Mühlberg, kobiety-żołnierze AK.

Po uwolnieniu przez oddziały amerykańskie [IV 1945] była z ramienia Sztabu Głównego PSZ inspektorką oddziałów kobiecych b. AK, a od X 1946 do V 1947 przewodniczącą Podkomisji Weryfikacyjnej WSK AK. Potem została mianowana przez władze brytyjskie inspektorką kobiet-żołnierzy PSZ w północnej Anglii w ramach Northern Command, a od XII 1947 w zachodniej Anglii w ramach Western Command.

zdjęcie sprzed 1939

Zdemobilizowana w 1948 pracowała w kuchni kolejowej w Londynie. Ciężko chorą [rak wątroby] uznano za niezdolną do pracy fizycznej i przeniesiono na zasiłek społeczny.

Od I 1950 członkini RN Koła AK. Członkini Komitetu Honorowego I Zjazdu Koleżeńskiego Kobiet Żołnierzy PSZ [IX 1958 Londyn], podczas którego wygłosiła przemówienie.

Zmarła 10 listopada 1958 w Londynie, ale w 1959 prochy jej sprowadzono do Warszawy i pochowano na Cmentarzu Komunalnym [Wojskowym] na Powązkach.

Opublikowała wspomnienia pt. "W pierwszym pułku artylerii" [w:] Służba Ojczyźnie Warszawa 1929.

 

Odznaczona:

 

Krzyżem Walecznych x 5 [!]
Krzyżem Niepodległości z Mieczami

Virtuti Militari V klasy [1 X 1944]

Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami

Krzyżem Polonia Restituta [pośmiertnie]

 

 

 

powrót