Tadeusz Pełczyński "GRZEGORZ"

1892 - 1985

Przybrane nazwisko: Tadeusz Pawłowski

pseudonimy: Adam, Alois, Grzegorz, Robak, Wolf.

Dyplomowany oficer służby stałej WP: pułkownik [1934], generał brygady [1 X 1943].

Urodzony 14 lutego 1892 w Warszawie, syn Ksawerego, technika. Po ukończeniu gimnazjum we Włocławku wyjechał do Krakowa i od 1911 studiował medycynę na UJ. Należał do tzw. nowego Zetu i Towarzystwa "Strzelec".

Od sierpnia 1914 w Legionach Polskich dowodził plutonem, potem kompanią 6. pp, awansując w listopadzie 1915 do stopnia porucznika. Po kryzysie przysięgowym [lipiec 1917] internowany w obozie w Beniaminowie.

Od listopada 1918 służył w WP, początkowo dowodząc kompanią, potem batalionem 6. pp Leg. W styczniu 1920 skierowany do Szkoły Podchorążych Piechoty w Ostrowi, wkrótce objął tam dowództwo batalionu.

Po ukończeniu WSWoj. w Warszawie [1921-1922] wrócił do Szkoły Podchorążych Piechoty na stanowisko dowódcy batalionu. W czasie studiów w WSWoj. należał do tajnej organizacji "Honor i Ojczyzna" [znanej także pod nazwą "Strażnica"], rozwiązanej w lipcu 1923. Od lipca 1924 w Biurze Ścisłej Rady Wojennej, od maja 1927 był p.o. szefa , a od 1929 szefem Oddz. II Sztabu Głównego.

W latach 1927-1929 wchodził jednocześnie w skład redakcji "Przeglądu Wojskowego", którego redaktorem naczelnym był ppłk. Stefan Rowecki. Równocześnie od maja 1928 członek RN Związku seniorów Organizacji Młodzieży Narodowej i Związku Polskiej Młodzieży Demokratycznej. Od marca 1932 dowódca 5. pp Leg., od października 1935 ponownie szef Oddz. II Sztabu Głównego. Uczestniczył wówczas w pracach Komitetu do Spraw Narodowościowych przy Prezesie Rady Ministrów. Jednocześnie członek Komendy Naczelnej Związku Legionistów Polskich.

Od stycznia 1939 dowodził piechotą dywizyjną 19. DP, także w czasie kampanii wrześniowej.

W drugiej połowie września walczył na czele samodzielnego zgrupowania na tyłach wojsk niemieckich.

Po zakończeniu działań wojennych przybył do Warszawy i zamieszkał u rodziny przy ul. Rozbrat 32. W czasie okupacji używał dokumentów na nazwisko Tadeusz Pawłowski, inżynier.

W konspiracji od października 1939 w SZP-ZWZ-AK [wciągnięty prawdopodobnie przez płk. Roweckiego]. Jego początkowy przydział nie jest bliżej znany.

Od lipca 1940 po mjr. Józefie Spychalskim komendant Okręgu Lublin ZWZ z siedzibą w Warszawie. W czasie kilkutygodniowych pobytów w Lublinie mieszkał u pp. Macieja i Ludmiły Piaseckich przy ul. Narutowicza. Używał wówczas pseudonimów: Adam, Alois i Wolf. Rozszyfrowany przez Niemców [już w styczniu 1941 Gestapo znało jego nazwisko rodowe]. Zdał w marcu - kwietniu funkcję komendanta Okręgu Lublin płk. Ludwikowi Bittnerowi i wrócił do Warszawy.

Objął tu funkcję zastępcy Szefa Sztabu płk. "Wojciecha" [Janusza Albrechta], a po jego aresztowaniu [7 VII 1941] został mianowany Szefem Sztabu KG ZWZ [o czym Dowódca AK poinformował władze w Londynie depeszą z 28 III 1942] pod zmienionym pseudonimem "Grzegorz", potem "Robak".

Rozkazem L.975 z 10 września 1943 powierzono mu jednocześnie funkcję zastępcy Dowódcy AK, gen. "Bora". Odtąd, aż do upadku Powstania Warszawskiego, łączył funkcję Szefa Sztabu KG AK i zastępcy Dowódcy AK. Rozkazem Naczelnego Wodza z 24 XI 1943 mianowany generałem brygady ze starszeństwem z 1 X 1943.

Osobiście dowodził w kwietniu 1944 akcją "Jula", w ramach której oddziały Kedywu dokonały przerwania linii kolejowych na trasach: Przeworsk-Rozwadów, Rzeszów-Przeworsk i Jasło-Sanok.

W czasie Powstania Warszawskiego razem z gen. "Borem" i Komendą Główną AK początkowo w fabryce mebli "Szczerbiński i Kamler" przy Dzielnej 72, potem na Starówce i w Śródmieściu. Według płk. "Kuczaby" [Józefa Kazimierza Pluty-Czachowskiego], to właśnie jego stanowczy sprzeciw spowodował odwołanie 4 VIII 1944 rozkazu opuszczenia Warszawy przez KG AK.

Po przejściu kanałami na Żoliborz dowodził w nocy 21/22 VIII 1944 drugim natarciem na Dworzec Gdański i Stawki, mającym na celu doprowadzenie do połączenia Starówki z Żoliborzem. 22 sierpnia wrócił na Starówkę, a 28 sierpnia ponownie udał się na Żoliborz i tam obserwował kolejną nieudaną próbę połączenia ze Starówką. W wydanych na emigracji wspomnieniach o AK i Powstaniu Warszawskim gen. "Bór" napisał:

W parę dni po naszej przeprowadzce do Śródmieścia odbyła się konferencja w mojej kwaterze. Obecny na niej był także "Monter". W pewnej chwili zauważyłem, że podał on "Grzegorzowi" małą kartkę papieru. "Grzegorz" rozwinął ją i przeczytał, po czym wsunął do kieszeni. Narady trwały jeszcze przez czas dłuższy i nikomu z nas nie przyszło na myśl, że wiadomość, którą właśnie otrzymał, była zapewne najcięższym ciosem, jaki spotkał go w życiu. Dopiero wieczorem, gdyśmy zostali już tylko we dwóch, wyjął kartkę z kieszeni i podał mi ją. Była krótka i donosiła, że w drugim dniu powstania "Kasztan", jedyny syn "Grzegorza", został ciężko ranny podczas natarcia na koszary SS i niedługo potem zmarł w szpitalu.

Ciężko ranny podczas bombardowania gmachu PKO przy ul. Świętokrzyskiej w dniu 4 IX 1944. Po nim funkcję Szefa Sztabu KG AK objął płk. Józef Szostak "Filip", a następnie gen. Okulicki "Kobra". "Grzegorz" zachował funkcję zastępcy Dowódcy AK.

Po upadku Powstania Warszawskiego wraz z gen. "Borem" przyjął defiladę odchodzących do niewoli oddziałów AK. 

Przebywał w niewoli niemieckiej kolejno w Langwasser [gdzie poddał się operacji, która uratowała mu życie], od lutego 1945 - w Colditz.

Po uwolnieniu w maju 1945 udał się przez Paryż do Londynu.

Od lipca do listopada 1945 szef gabinetu Naczelnego Wodza, gen. Tadeusza Komorowskiego, następnie do listopada 1947 przewodniczący Komisji Historycznej AK przy Sztabie Głównym w Londynie. 

Po zdemobilizowaniu pozostał na emigracji.

Przewodniczący utworzonego w grudniu 1945 Komitetu Organizacyjnego Koła AK, a od czasu jego I Zjazdu [marzec 1947] nieprzerwanie członek jego RN i przez wiele lat wiceprzewodniczący RN Koła AK.

W 1947 współzałożyciel, następnie do 1982 przewodniczący Zarządu, a w latach 1956-1969 także przewodniczący Rady Studium Polski Podziemnej.

Zmarł 3 stycznia 1985 w Londynie.

 

Odznaczony: 

 

Krzyżem Walecznych [dwukrotnie w 1922, po raz trzeci 27 września 1944]

Virtuti Militari V i IV klasy.

Jego żona, Wanda z domu Filipkowska, urodzona 6 I 1894 w Porto Roco, studentka polonistyki na UJ, działała w Polskich Drużynach Strzeleckich - PDS [ukończyła kurs podoficerski] i w Legii Niepodległości, od 1914 była kurierką I Brygady Legionów Polskich, a od 1919 komendantką kurierek Frontu Litewsko-Białoruskiego.

Od 1923 redaktorka "Bluszczu". W latach 1927-1931 redaktorka "Kobiety Współczesnej", jednocześnie w latach 1927-1934 współredaktorka "Młodej Matki".

W latach 1935-1938 posłanka do Sejmu RP.

W 1940 internowana w ZSRR, od 1941 czynna w BiP KG AK, a od 1943 w Oddziale VII [finansowym] KG AK.

Uczestniczka Powstania Warszawskiego. Po rozwiązaniu AK [styczeń 1945] kierowała komórką opieki nad rodzinami żołnierzy AK.

Następnie na emigracji w Anglii, organizatorka i przewodnicząca Zjednoczenia Polek.

Zmarła 6 września 1976 w Londynie.

 

Odznaczona m.in.:

 

Virtuti Militari V klasy
Krzyżem Niepodległości z Mieczami
Krzyżem Oficerskim Polonia Restituta

 

 

Ich syn Krzysztof, urodzony w 1924 w Warszawie, student Wydziału Architektury tajnej Politechniki Warszawskiej, absolwent trzeciego zastępczego kursu Szkoły Podchorążych Rezerwy Piechoty, kapral podchorąży, dowódca drużyny kompanii B-3 pułku AK "Baszta" pod pseud. "Kasztan", ciężko ranny 1.VIII.1944 podczas ataku na "Basy" - koszary SS w szkole na rogu ul. Kazimierzowskiej i Narbutta, zmarł 17/18.VIII.1944.

powrót