Część II

Siły niemieckie użyte do stłumienia Powstania Warszawskiego - część I

niemiecki garnizon Warszawy 1 VIII 1944

komendanci

od 31.VII.1944 gen. Reiner Stahel, od 25.VIII.1944 gen. Hans Schirmer

Od pierwszych godzin Powstania Warszawskiego pałac Brühla przy ul. Wierzbowej [siedziba gubernatora Fischera] był otoczony przez atakujące oddziały AK Obwodu I Śródmieście.

Na zdjęciu działa szturmowe StuG 40 Ausf. G, które wraz z brygadą Dirlewangera 6 VIII 1944 wieczorem dotarły w rejon niemieckiej "dzielnicy rządowej" uwalniając gubernatora i dowódcę garnizonu warszawskiego gen. Stahela.

Latem 1944 Niemcy przygotowywali Warszawę do długotrwałej obrony. Miasto położone nad naturalną przeszkodą wodną, miało stanowić silny węzeł obrony ryglujący środkowy odcinek frontu wschodniego. Lewobrzeżną część miasta niemieccy sztabowcy podzielili na cztery odcinki alarmowe: 

Alarmbezirke A, B, C i D - wyznaczając dowódców i oddziały przewidziane do walki w poszczególnych sektorach ["rejonach alarmowych"]. Znacznie wzmocniono obsadę obiektów o znaczeniu strategicznym - mosty, lotniska, dworce i linie kolejowe, centrale telefoniczne. Niemiecką ludność cywilną uzbrojono i przeszkolono na wypadek wybuchu powstania. Każdy cywilny Niemiec wiedział jak ma się zachować na wypadek ewentualnego wybuchu walk w mieście. Siedziby urzędów wzmocniono naprędce budowanymi bunkrami i zasiekami z drutu kolczastego.

27.VII.1944 gubernator warszawski dr Ludwig Fischer ogłosił zbiórkę 100 tys. mężczyzn do kopania rowów przeciwczołgowych. Dla komendanta Okręgu Warszawskiego Armii Krajowej płk. "Montera" był to sygnał do ogłoszenia pierwszej mobilizacji oddziałów AK. Po okresie czuwania - alarm został odwołany. Ponowną mobilizację zarządzono na 1.VIII.1944. O godz. 17:00 oddziały AK zaatakowały ok. 180 obiektów obsadzonych przez Niemców. Na wieść o wybuchu Powstania Warszawskiego Reichsführer SS Heinrich Himmler rozpoczął błyskawiczne tworzenie tzw. "grupy odsieczy", której zadaniem miało być stłumienie powstania i zrównanie Warszawy z ziemią. Na czele Korpsgruppe stanął szef wydziału d/s zwalczania partyzantki SS-Obergruppenführer Erich von dem Bach, któremu w następnych dniach podporządkowano wszystkie oddziały niemieckie na terenie Warszawy.

Robert Ritter von Greim - od kwietnia 1945 ostatni dowódca Luftwaffe

W tym czasie dowódca VI Luftflotte - Generaloberst Robert Ritter von Greim - zaproponował dywanowe naloty na Warszawę. Projekt został odrzucony; Niemcy, zarówno wojsko jak i cywile, znajdowali się w zbyt dużym rozproszeniu i nie można było ich ewakuować przed rozpoczęciem nalotów. Kwestię stłumienia powstania powierzono SS i policji...

Zdjęcia niemieckie z walk w Warszawie, sierpień-wrzesień 1944

A) Jednostki podległe 225 Komendzie Polowej Wehrmachtu

Rejony alarmowe: A, B, C,

Ostpreußen Grenadier Regiment 4. wschodniopruski pułk grenadierów

ok. 1000 żołnierzy

 oraz łącznie:

Wachregiment Warschau - pułk wartowniczy, Oberst Lange

 ?

Alarmregiment Warschau - pułk alarmowy "Warszawa"

 ?

Landesschützenbataillon 996. - batalion strzelców krajowychod 500-800 żołnierzy
Landesschützenbataillon 997. - batalion strzelców krajowychod 500-800 żołnierzy
Landesschützenbataillon 998. - batalion strzelców krajowychod 500-800 żołnierzy
kompania żandarmerii z Oberfeldkommandantur

 ?

Genesungs-Kompanie ["kompania ozdrowieńców"] - Hptm. Uhlig,

200 żołnierzy w ochronie składów broni i amunicji na terenie Uniwersytetu Warszawskiego. W późniejszym okresie kompanię zwiększoną o 3 oficerów i 70 szeregowców przemianowano na:

Sicherungs-Bataillon 944. [batalion ochrony]

od 200-270 żołnierzy

Feldgendarmerie Kompanie [mot]

?

Pioniere-Bataillon 146.

?

Panzer-Abteilung 743. [2 kompanie = 28 dział "Hetzer"]

ok. 120 żołnierzy

475. kompania strzelców pancernych

?

 Razem w rejonach alarmowych: A, B, C

ok. 5500 żołnierzy

B)  Oddziały Komendanta SS i Policji na Dystrykt Warszawa 

Rejon alarmowy D

komendant: SS-Brigadeführer Paul Otto Geibel

[po odejściu Geibla do sztabu v.d. Bacha rejonem dowodził Rodewald]

SS Polizei-Regiment 22.  Schutzpolizei - Oberst W. Rodewald:

3 bataliony [w tym überfallkommando od g. 14:00 1.VIII.1944]

- baon Anders - ul. Wiejska, Sejm

- baon Vogel - ul. Górnośląska: Szkoła Handlowa, Dom Akademiczek

- baon Maier [?] - ul. Myśliwiecka

800 policjantów

kompania rezerwowa policji220 policjantów
SA-Standarte "Feldherrnhalle" - ochrona pałacu Brühla

200 SA-manów

Gendarmerie - Oberst Göde, ul. Dworkowa 3-5250 żandarmów
Ordnungspolizei150 policjantów
ochrona urzędów300 policjantów
Sicherheitspolizei i SD [al. Szucha 23-25] Ludwig Hahn150 policjantów
kompania Ukraińców80 żołnierzy
kompania Kozaków150 żołnierzy

C) Jednostki Waffen-SS

SS-Staufernkaserne - 2 baony SS w koszarach na Rakowieckiej 4900 żołnierzy
szkolny batalion grenadierów pancernych SS Stubaf. Willy Plank300 żołnierzy
SS-Reitersturm 8. - 8. szwadron kawalerii SS - Hstuf. Dichtmann200 żołnierzy
3 oddziały SS, w tym 1 kompania Ukraińców w punktach oporu

600 żołnierzy

Razem w rejonie alarmowym D

4300 żołnierzy

D) Jednostki Luftwaffe z bateriami obrony przeciwlotniczej

ochrona lotniska Okęcie800 żołnierzy
ochrona lotniska Bielany500 żołnierzy

80. pułk 10. Brygady Artylerii Przeciwlotniczej:

- 19 baterii ciężkich 8,8 cm po 6 armat = 114

- 3 baterie średnie 3,7 cm po 6 armat = 18

- 11 baterii lekkich 2,0 cm po 12 dział [w tym poczw.] = 132

- dwa plutony zadymiania mostów

3000 żołnierzy

RAZEM:

4300 żołnierzy

E) Jednostki 9. Armii Polowej:

Pioniere-Bataillon 654 - 2 komp. ochrona zaminowanych mostów160 żołnierzy
Fallschirm-Panzergrenadier-Regiment 2 "Hermann Göring" *elementy dywizji na Woli800 żołnierzy

RAZEM:

960 żołnierzy

Ogółem w lewobrzeżnej Warszawie ponad 16.000 żołnierzy

*) Uwaga! W większości książek dotyczących Powstania Warszawskiego autorzy mylnie przypisują tę dywizję do formacji SS. Spadochronowo-pancerna dywizja "Hermann Göring" organizacyjnie podporządkowana była Naczelnemu Dowództwu Luftwaffe [OKL] i z Waffen-SS nie miała nic wspólnego.

Jednostki frontowe...

zaskoczone wybuchem Powstania Warszawskiego na przedmościu warszawskim, przebijające się przez Warszawę w dniach 2-4.VIII.1944, rozbite oddziały szczątkowe w odwrocie [Splitterverbände], oraz oddziały doraźnie wydzielone do tłumienia Powstania Warszawskiego ze składu 9. Armii Polowej gen. von Vormanna:

Fallschirm-Panzergrenadier-Division "Hermann Göring"

po wyładunku na stacjach Pruszków i Piastów, przez Wolę, elementy dywizji usiłowały przebić się na wschodni brzeg Wisły, aby dołączyć do głównych sił walczących już pod Wołominem. Na trasie Ulrychów-Koło-Wola działały następujące pododdziały:

III/Fallschirm-Panzergrenadier-Regiment 2. "Hermann Göring"

II/Fallschirm-Panzer-Regiment "Hermann Göring" [20 czołgów PzKpfw IV]

IV/Fallschirm-Panzer-Artillerie-Regiment "Hermann Göring"

"Ostpreußen" Grenadier-Regiment 4. - [dawna numeracja 1145] w sile dwóch baonów:

- 400. baon grenadierów

- 494. baon grenadierów

od 3 VIII 1944 jednostka ta weszła w skład sił podległych Komendzie Wehrmachtu w Warszawie, pułk usiłował otworzyć opanowaną przez powstańców arterię jerozolimską nacierając od strony mostu Poniatowskiego i Muzeum Narodowego z kierunkiem natarcia na Dworzec Główny.

Niedersächsischen 19 Panzerdivision [dolnosaksońska DPanc] - ze składu 9. Armii, usiłowała przebić się ze wschodu na zachód po osi: most Poniatowskiego - Al. Jerozolimskie - Towarowa

SS-Panzer-Nachrichten-Abteilung 5. [V panc. baon łączności] z 5. SS-Pz.Div. Wiking

ze składu IV SS-Panzerkorps, w sierpniu walczył na Starym Mieście i Powiślu.

Mniejsze jednostki przydzielone ze składu 9. Armii Polowej

zadanie:

 odgrodzić miasto od zachodu i wzmocnić wewnętrzną obronę:

Eisenbahn Sicherungsbataillon 384. [baon ochrony kolei] 2 VIII 1944 przerzucony z Zegrza do Warszawy w celu wzmocnienia obrony Cytadeli i mostu kolei obwodowej.

3. pułk Kozaków

572. baon Kozaków - od 3 VIII 1944 obie kozackie jednostki przesunięte do Włoch i Błonia w celu odgrodzenia Woli i dozorowania przejść do Puszczy Kampinoskiej.

75. szkolny pociąg pancerny - od 4 VIII 1944 przesunięty na odcinek obwodowej linii kolejowej od Dworca Gdańskiego po Wolę, d-ca pociągu Hptm. Edom

Luftwaffe

W Warszawie użyte zostały samoloty 6. Luftflotte gen. lot. Rittera von Greima. Były to: Ju-87 Stuka I eskadry 1. pułku szturmowego i IV eskadry 77. pułku szturmowego, wchodzące w skład 1. DLotn. oraz myśliwce bombardujące Me-109 I eskadry 51. pułku IV KLotn. Wymienione jednostki walczyły do połowy sierpnia 1944. Od 18 VIII w Warszawie, na Okęciu pozostała jedynie grupa ppłk. Klussmanna wydzielona ze składu I eskadry 1. pułku szturmowego w składzie 4 maszyn Ju-87.

W okresie powstania samoloty wykonały następującą ilość lotów bojowych:
Ju-87 = 1204 (z tego 711 grupa ppłk. Klussmanna)
Me-109 = 204
razem = 1408 lotów bojowych.
Łącznie na Warszawę zrzucono 1580 ton bomb różnych kalibrów.

23.VIII.1944 jedną z tych maszyn udało się zestrzelić staromiejskim powstańcom [AK-owcy strzelali pomimo stanowczego zakazu ostrzeliwania niemieckich samolotów - płk "Monterowi", który wydał ten rozkaz, chodziło o oszczędzanie amunicji]. Samolot spadł na ul. Hipoteczną.

Żołnierze z oddziału artylerii przeciwlotniczej 80 part. plot. z mostu Poniatowskiego ostrzeliwują pozycje powstańcze na Powiślu.

von dem Bach, Reineferth, Kamiński, Dirlewanger

Himmlervon dem BachReinefarthDirlewangerKamińskiGeibel

"Nie miałem kompleksu małowartościowego i wierzyłem, że na skutek doświadczeń które miałem w walkach z partyzantami, jestem właśnie tym człowiekiem, który wojskowo mógłby takie powstanie rzeczywiście zlikwidować.

Dlatego poruszyłem wszystkie moje możliwości, żeby zwrócić uwagę Hitlera na to, że przez danie Himmlerowi zlecenia zwalczania powstania warszawskiego sprawa zostanie na pewno wypaczona".

 

zeznanie von dem Bacha złożone w 1946 przed prokuratorem Jerzym Sawickim w Norymberdze

"Oddziały odsieczy"

skierowanie do Warszawy 3 VIII 1944 rozkazem H. Himmlera

 dowódca: SS-Obergruppenführer Erich von dem Bach

 

Ordre de Bataille Grupy Korpuśnej von dem Bacha na dzień 20 VIII 1944

Sztab "Korpsgruppe v. d. Bach"

szef sztabu: SS-Obersturmbannführer Herbert Gölz.

7 VIII uległ wypadkowi samochodowemu w związku z czym od 17 VIII funkcję szefa objął SS-Brigadeführer Paul Otto Geibel. Ponieważ Geibel jako policjant nie miał zielonego pojęcia o funkcjonowaniu sztabu, faktycznie obowiązki te pełnił SS-Sturmbannführer Völkel.

Na początku września szefem sztabu został ponownie SS-Obersturmbannführer Herbert Gölz

szef oddziału operacyjnego [Ia]: SS-Sturmbannführer Völkel

z-ca szefa oddziału operacyjnego [IIa]: Hptm. d. SchP Schwartz

oficerowie do zleceń: SS-Hauptsturmführer Freisenbüchler, Ltn. d. SchP Meisner

grupa bojowa "Rohr"
brygada szturmowa "RONA" - Kamiński
grupa bojowa "Reinefarth"
grupa uderzeniowa "Dirlewanger"
grupa uderzeniowa "Reck"
grupa uderzeniowa "Schmidt"
grupa dyspozycyjna
grupa odgradzającą "Sarnow"

 Kampfgruppe Rohr - grupa bojowa

W pierwszych dniach sierpnia była to improwizowana grupa bojowa składająca się z różnych małych oddziałów Wehrmachtu działających w rejonie Okęcia. Obok niej, na Ochocie, walczyły oddziały brygady "RONA" Bronisława Kamińskiego, a w dzielnicy policyjnej ataki powstańcze odpierały oddziały SS i policji pod dowództwem SS-Brigadeführera Geibla broniącego m.in. siedziby Gestapo w al. Szucha.

Erich von dem Bach po przybyciu do Warszawy rozpoczął porządkowanie podległych mu oddziałów. Dowodzenie na całością luźnych grup walczących od Okęcia przez Mokotów po Ochotę, powierzył generałowi Günterowi Rohrowi, który w pierwotnych planach miał zostać komendantem "Twierdzy Warszawa".

W drugiej połowie września gen. Rohr, jako przedstawiciel von dem Bacha przyjął delegację przedstawicieli PCK, z którymi prowadził rozmowy na temat wyjścia ludności cywilnej z Warszawy.

skok na stronę z "Goliatem"

Wola, sierpień 1944. Oddział szturmowy pionierów przygotowuje "Goliathy" do szturmu.

Erich von dem Bach o grupie gen.Rohra:

"Małe oddziały składały się tylko z tzw. jednostek alarmowych garnizonu Warszawy. Ich siły nie przekraczały 5000 ludzi. Lotnicy nie byli podporządkowani tej grupie bojowej, natomiast zostało podporządkowane Rohrowi w czasie ataków na Czerniaków i Mokotów około 1000 ludzi z jednostek artylerii przeciwlotniczej i personel naziemny lotniska warszawskiego. Poza wsparciem ogniowym wbudowanych na stałe na lotnisku silnych baterii dział przeciwlotniczych 88 mm żadnej ciężkiej broni jednostki te nie posiadały".

Von dem Bach powierzył generałowi Günterowi Rohrowi przeprowadzenie wstępnych rozmów na temat wyprowadzenia ludności cywilnej z Warszawy. Na zdjęciu od lewej: gen. Günter Rohr w towarzystwie przedstawicieli PCK dr Alfreda Lewandowskiego i hr. Marii Tarnowskiej.

Erich von dem Bach o generale Günterze Rohrze:

Nieco powściągliwy w ataku, za to jednak tym bardziej staranny, Rohr był moim najlepszym dowódcą. Nieposzlakowany oficer według dawnych pruskich wzorów, taktowny, porządny, niezdolny do żadnego uchybienia. Pierwszy zwrócił mi uwagę na postępowanie Kamińskiego. Interweniował w stosunku do swoich żołnierzy za pomocą najbardziej surowych kar i wskutek tego nawet bandę największych świń doprowadzał po pewnym czasie do porządku. Gdyby wszyscy moi dowódcy byli takimi jak on, w oddziałach niemieckich wprowadzony byłby stuprocentowy porządek. Niskiego wzrostu, krępy. Pochodził z Nadrenii.

Dowódca SS i Policji Dystryktu Warszawa: SS-Brigadeführer Geibel

punkt oporu odcinka taktycznego "D"

3707

1. pułk SS-Sturmbrigade RONA - bataliony I. i II. w tym:

75/1510

- 1. bateria - 2 działa 122 mm?

- 2. bateria - 2 działa 75 mm

?
627. baon pionierów

14/723

1./500. szturmowego baonu pionierów pancernych z grupy "Herzog"

1/221

80. pułk artylerii przeciwlotniczej - 5 baterii 20 mm dział plot.

1/30
3. bateria z 5. dywizjonu art. plot. 5. SS-Pz.Div. Wiking?

grupa "Rohr" w natarciu na Mokotów - po wycofaniu SS-RONA

[koniec sierpnia]

  stany nie ustalone

zgrupowanie I

Landesschützenbataillon 996. - batalion strzelców krajowych

Landesschützenbataillon 997. - batalion strzelców krajowych

Schuma-Bataillon 209. - Kozacy z Schutzmannschaft der Sipo

SS-Stauferkaserne - załoga koszar SS przy ul. Rakowieckiej 4

kompania panc. SS - wyposażona w sprzęt będący pod koniec lipca w naprawie na terenie warsztatów remontowych przy Rakowieckiej

zadanie:

1) opanowanie Miasta Ogrodu Czerniaków i nawiązanie bezpośredniej łączności bojowej ze zgrupowaniem policji Hahna w al. Szucha

2) obserwowanie działań "Baszty" na Mokotowie

  ?
 ?
 ?

zgrupowanie ii

dotychczasowe oddziały policji Geibla dowodzone przez Rodewalda

baon "Junker" - 2 kompanie

1 baon wartowniczy policji

szkolny dyon zapasowy kawalerii SS

III/23. pułku policji

zadanie:

1) opanowanie Sielc

2) obrona stanowisk zwróconych ku Śródmieściu-Południe

  ?
 ?

zgrupowanie iii

skład nieustalony

zadanie:

obrona punktów oporu w rejonie Politechniki

teren działania: kwartały pomiędzy Koszykową a Polem Mokotowskim

  ?

zgrupowanie iv

IV i V zgrupowanie pod wspólną komendą dtwa pułku "Schaper"

73. batalion strzelecki - [bez 1 kompanii]

627. zmotoryzowany batalion pionierów

1/500 szturmowego baonu pionierów - z grupy "Herzog"

teren działania: pomiędzy Koszykową a torem kolei średnicowej

  ?

zgrupowanie v

350. batalion ochronny

Dtwo i 2k/500. szturmowego baonu pionierów

IV szwadron 580. dyonu kawalerii - Kozacy

teren działania: Towarowa od torów kolei średnicowej do ul. Siedmiogrodzkiej

  ?
 ?

SS-Stauferkaserne - bastion przy ul. Rakowieckiej 4.

Waffen-Brigadeführer Bronisław Władysławowicz Kamiński

dowódca Brygady RONA

"Warschauschild"

Tuż po stłumieniu Powstania Warszawskiego, Adolf Hitler [pierwszy plastyk tysiącletniej Rzeszy] zaprojektował specjalną odznakę nadawaną za walki w Warszawie - "Warschauschild" lub "Warschauer Abzeichnung".

"Tarcza Warszawska" została ustanowiona rozkazem z dn. 10.XII.1944 roku. Wnioski o jej nadanie musiały być złożone do 15.II.1945, zaś jej przyznawanie miało zostać zakończone 01.IX.1945 [sic!], jednak bardzo ciężka sytuacja, w której znalazła się hitlerowska III Rzesza - uniemożliwiła wprowadzenie tego wyróżnienia.


Zasady nadania:


Z ustaleń realizacji nadania z 10.XII.1944:
"Tarcza Warszawska może być nadana członkom Wehrmachtu jak i nie należącym do Wehrmachtu, którzy w czasie od 1.VIII.1944 do 2.X.1944 wzięli chlubny udział w walkach w obrębie rejonu miasta Warszawa (ograniczonym linią rz. Wisła - Czerniaków - Mokotów - Wola - Żoliborz (wliczając te dzielnice) i spełnili następujące warunki:
a) 7 dni udziału w walce,
b) zdobycie jednego odznaczenia za odwagę,
c) odniesienie ran,
d) nieprzerwane przebywanie w rejonie walk przez 28 dni.
Dla personelu latającego Luftwaffe, który z poleceniem lotów bojowych, bitewnych, lotów Jabo [Jagdbomber - myśliwiec bombardujący], albo lotów rozpoznawczych włączył się do walk w obrębie wyżej wymienionego obszaru miasta, jeśli nie wypełnił warunków "b" i "c" obowiązują następujące warunki nadania:
- loty w ciągu co najmniej 10 dni trwania akcji lub 20 lotów bojowych.


Do członków Wehrmachtu zaliczają się również osoby zaprzysiężone Führerowi, obcokrajowi ochotnicy, walczący w ramach, względnie w ugrupowaniach niemieckiego Wehrmachtu.
Innym obcokrajowcom »Tarcza Warszawska« nie zostanie nadana."


Sposób nadania:


"»Tarcza Warszawska« będzie nadawana w imieniu SS-Obergruppenführera i Generała Policji von dem Bacha."

Sama idea wprowadzenia tej tarczy dobitnie świadczy o tym, jak wysoko sami Niemcy oceniali swój ciężki warszawski bój. Odznaczenia
nie zdążono wprowadzić do seryjnej produkcji. Źródła podają, że wykonano jedynie próbną serię 10 sztuk, choć na rynku kolekcjonerskim stale pojawiają się nowe "oryginały"...

"Bandenkampfabzeichen"

Popularna nazwa odznaki "Kampfabzeichen der Waffen SS- und Polizei" ["Bojowa Odznaka Broni SS i Policji"] ustanowionej przez Adolfa Hitlera 30.I.1943. Kilka miesięcy wcześniej - 31.VII.1942 - Heinrich Himmler wszystkim dowódcom SS i policji wydaje rozkaz specjalny, zakazujący używania słowa "partyzanci" i nakazujący zastąpienie go słowem "bandyci".

Odznakę "za zwalczanie band" wręczano żołnierzom formacji biorącym udział w działaniach przeciwpartyzanckich w Polsce, na Białorusi, Ukrainie i Jugosławii. To były główne tereny działania "band".