Straty poniesione w akcji pod Arsenałem i problemy związane z udzieleniem zranionym żołnierzom natychmiastowej pomocy, wyraźnie wykazały, że Grupy Szturmowe Szarych Szeregów, które ją przeprowadziły powinny mieć własne służby medyczne. Latem 1943, w okresie reorganizacji największego oddziału dyspozycyjnego Kedywu KG AK - warszawskich Grup Szturmowych OS "Jerzy", otrzymały one własnego lekarza, który miał otaczać opieką medyczną ich żołnierzy oraz - później - pokierować szkoleniem oddziałowych komórek sanitarnych.

Zygmunt Kujawski

dr "Brom"

Lekarzem tworzonego z GS baonu "Zośka" został student medycyny, chirurg, phm. por. "Brom" [Zygmunt Kujawski]. Pierwszą akcją, w której brał udział była akcja "Sieczychy" 20 VIII 1943, a pierwszym jego rannym był... "Zośka". Formalnie "Brom" podlegał jednak dowódcy oddziału dyspozycyjnego "Motor 30" i nie wchodził etatowo w skład "Zośki" [podkreślił to zdecydowanie por. "Jerzy" w złożonych po wojnie relacjach] - lecz udzielał jedynie pomocy rannym w czasie akcji bojowych, w doraźnie tworzonych grupach sanitarnych.

Formowana w tym samym czasie, trzecia [wydzielona] kompania "Agat", dopiero na początku 1944 otrzymała również medyka-chirurga, był nim pchor. "Dr Maks" [Zbigniew Dworak].

Obaj oni wchodzili w skład budowanej od czerwca 1943 służby sanitarnej Kedywu KG AK, na czele której stanął mjr/ppłk dr "Skiba" [Cyprian Sadowski]. Od jego pseudonimu komórka ta przyjęła kryptonim "Rola 90" - później "Rola 81".

Cyprian Sadowski

dr "Skiba"

"Rola" uformowała się ostatecznie w listopadzie 1943. Wykorzystywano w niej zarówno ludzi, którzy całkowicie zaangażowali się w prace Kedywu KG, jak i osoby luźniej związane z konspiracją i w różny sposób z nią współdziałające. Najczęściej byli to pracownicy warszawskich aptek i szpitali. Adiutantem dr "Skiby" został medyk "Zbyszek Podlewski" [Zbigniew Zawadzki]. Skarbnikiem "Roli", a zarazem łączniczką z innymi członami Kedywu KG AK oraz organizatorką kontaktów ze szpitalami była pielęgniarka dypl. "Pani Stasia" [Stanisława Kwaskowska]. Organizowała ona bezpłatną opiekę w Szpitalu Ujazdowskim dla członków Grup Szturmowych.

powrót

Stanisława Kwaskowska

"Pani Stasia"

Łączność z oddziałami oraz sprawy szkolenia sanitariuszek podlegały studentce medycyny "Zosi Dużej" [Zofii Krassowskiej].

Z "Rolą 81" współpracowało także wielu lekarzy, zarówno zaprzysiężonych jak i nie zaprzysiężonych, doraźnie biorących udział w akcjach, obsługujących punkty sanitarne tworzone na zapleczach akcji dywersyjno-bojowych.

Początkowo "Agat" korzystał ze służby sanitarnej Kedywu KG AK, w której, podobnie jak inne oddziały, miał przydzielonego lekarza - "dr Maksa". Lekarz czekał po każdej akcji w umówionym punkcie miasta, gdzie, jeśli byli ranni, wsiadał do samochodu i jechał z nimi do szpitala. Załatwieniem miejsca w jednym z warszawskich szpitali [jeszcze przed akcją] zajmowała się "Pani Stasia", dyplomowana pielęgniarka. Poza tym każdy z żołnierzy oddziału miał zawsze, przez cały czas przynależności do oddziału, zapewnioną bezpłatną opiekę lekarską w Szpitalu Ujazdowskim u "Pani Stasi". Jednak trudności z opieką nad rannymi po akcji "Milke" skłoniły kpt. "Pługa" do szukania nowych rozwiązań. W październiku 1943 rozpoczęły się szkolenia sanitarne łączniczek, a po kłopotach akcji "Kutschera" "dr Maks" został przekazany przez Kedyw KG AK do oddziału, w celu zorganizowania odrębnej służby sanitarnej razem z 8 sanitariuszkami, które tworzyły sekcję sanitariuszek i organizacyjnie podlegały poszczególnym plutonom [po dwie na jeden pluton]. Z powodu rozrostu "Sanitariatu", służbę zreorganizowano w czerwcu 1944, tak że posiadała swojego intendenta, magazyniera, drużynową sanitariuszek i łączniczkę szefostwa. Do podstawowych obowiązków "Sanitariatu" należało: przed akcją znaleźć szpital i rozwinąć punkty sanitarne, wliczając w to lokal, transport, sprzęt medyczny i gospodarczy, wyposażenie wnętrza, dostarczenie żywności, uzgodnienie lekarzy i ustalenie dyżurów, zapewnić krwiodawców; stała opieka nad zdrowiem żołnierzy, badania okresowe, badania krwi [krwiodawstwo] i szczepienia przeciw durowi plamistemu; szkolenia w plutonach w zakresie pierwszej pomocy; wnioskowanie o pomoc finansową w razie choroby lub niedożywienia [także dla przebywających w szpitalach oraz krwiodawców]; kompletowanie wyposażenia sanitarnego, jego konserwacja i magazynowanie, zaopatrzenie w leki. W marcu i kwietniu wyposażono dwa punkty sanitarne. Sanitariat posiadał własne biuro oraz magazyny [w mieszkaniach] i sieć alarmową, własne odprawy. W przypadku akcji, niezależnie od przydziałów "Sanitariat" pracował w pełnym składzie.

W czasie Powstania Warszawskiego lekarze "Roli 81" organizowali pomoc rannym żołnierzom Kedywu KG AK, tworząc sieć szpitali polowych na Woli, Starówce, w Śródmieściu i na Górnym Czerniakowie. Ppłk dr "Skiba" w sierpniu 1944 został naczelnym lekarzem Grupy "Północ".

Grupa uczennic Prywatnej Szkoły Zawodowej dla Pomocniczego Personelu Sanitarnego doc. Jana Zaorskiego przy ul Koszykowej 78. Pod przykrywką tej działającej oficjalnie szkoły, funkcjonował Tajny Wydział Lekarski Uniwersytetu Warszawskiego. Zdjęcie wykonano w pierwszej połowie 1943. Najwyżej stoi Janina Bauer. Niżej stoją od lewej Ewa Stefanowska "Ewa" [sanitariuszka w II plutonie 1. kompanii "Maciek" baonu "Zośka", poległa 22 sierpnia 1944 - getto], "Oleńka" Aleksandra Grzeszczak [drużynowa dziewcząt w baonie "Zośka", rozstrzelana w lutym 1944 na terenie getta] i Jadwiga Borkowska. U dołu stoi "Lidka" Lidia Daniszewska [sanitariuszka w III plutonie "Felek" 2. kompanii "Rudy" baonu "Zośka", była w grupie, której udało się "przebicie ze Starówki" do Śródmieścia, poległa 16 września 1944 na Wilanowskiej 1].

Szkoła Pielęgniarek doc. Jana Zaorskiego.

Od lewej: "Zosia Duża" [Zofia Krassowska], "Joanna" [Hanna Bińkowska], "Marysia Biała" [Maria Waśniewska, siedzi "Medyk" [Józef Szymborski].

"Jaga" [Zofia Janczewska, sanitariuszka I plutonu "Sad" 2. kompanii "Rudy", poległa 31 VIII 1944 w czasie próby przebicia ze Starówki do Śródmieścia] z "Hanką Białą" [Anną Zakrzewską], poległą 11 sierpnia 1944 na ul. Kolskiej w czasie wycofywania zgrupowania "Radosław" z Woli.

Jednym z najzdolniejszych studentów Tajnego Wydziału Medycyny UW był kpr. pchor. "Xiążę" Andrzej Samsonowicz - późniejszy filar i dowódca II plutonu "Alek" kompanii "Rudy" baonu "Zośka".

Doskonale zdawał sobie sprawę z tego, że po tak wyniszczającej wojnie, lekarze będą bardziej potrzebni niż oficerowie.

W nowej Polsce chciał zostać chirurgiem...

Poległ 15 września 1944 na Solcu.

 

Studentki tajnej medycyny: "Lidka" Daniszewska, "Irena" Kołodziejska i "Oleńka" Grzeszczakówna. Żadna nie przeżyła wojny...

...ostatnie zdjęcie "Oleńki"...

Sanitariuszki z kompanii "Anna" batalionu NOW/AK "Gustaw": "Danka" [Danuta Magreczyńska] i "Wanda" [Wanda Bagniewska] przed punktem sanitarnym na ul. Ślepej.

Stare Miasto 1944 - patrol sanitarny w drodze na pierwszą linię walk.

Pluton żeński "Oleńka" - stan na dzień 31.VII.1944:

 

d-ca Zofia Krassowska "Zosia Duża"

 

1. drużyna

 

d-ca Hanna Bińkowska "Joanna"

Maria Waśniewska "Marysia" - "Marysia Biała

Anna Jastrzębska "Anna"

Anna Kołdoń "Anusia"

Barbara Plebańska "Ola"

Zofia Dąbrowska "Zośka"

Maria Dziak "Bronka"

Ewa Stefanowska "Ewa"

Maria Matuszewska "Kapralinka"

Danuta Gawin "Słoninka"

Anna Swierczewska "Paulinka"

Halina Szabunia "Madzia"

Romualda Komarnicka "Lunia"

Barbara Zmysłowska "Beata"

Maria Urbaniec "Myszka"

 

2. drużyna

 

d-ca Maria Klauze "Marta"

Barbara Szurig "Basia"

Zofia Janczewska "Jaga"

Irena Jaczynowska "Irka"

Maria Więckowska "Marysia"

Zofia Stefanowska "Zosia"

Dorota Łempicka "Dorota"

Anna Wajcowicz "Hanka" - "Kołczanka"

Zofia Kasperska "Wanda" - "Zosia Żelazna"

Irena Kołodziejska "Irena"

Anna Zakrzewska "Hanka Biała"

Stefania Grzeszczak "Stefa"

Maria Swierczewska "Maryna"

Grażyna Zasacka "Grażyna"

NN "Krysia"

NN "Janka"

NN "Anna"

NN "Nata"

 

Łącznie 34 osoby.

 

W Powstaniu Warszawskim pluton "Oleńka" nie występował jako samodzielny pododdział, dziewczyny zostały przydzielone do poszczególnych plutonów, tworząc w nich patrole sanitarne.

Zosia Duża 

phm. Zofia Krassowska, studentka medycyny, organizatorka pomocy dla rannych w akcjach wykonywanych przez GS-y. Od jesieni 1943 w dowództwie baonu "Zośka". 1/2 II 1944  organizowała pomoc dla żołnierzy "Agatu" rannych w akcji "Kutschera". W Powstaniu Warszawskim początkowo dowodziła plutonem żeńskim "Oleńka", następnie przydzielona do II plutonu "Alek" 2. kompanii "Rudy". Ciężko ranna 5 sierpnia 1944 w czasie natarcia na "Gęsiówkę", zmarła 6 sierpnia 1944 w Szpitalu Wolskim. Dziewczęta z jej plutonu [łączniczki i sanitariuszki] włączono do poszczególnych kompanii batalionu.

Odznaczona 2 x KW.

Oleńka

Aleksandra Grzeszczak, starsza siostra "Stefy", sekcyjna sanitariuszek w OS "Jerzy", brała udział w akcji "Sieczychy" 20 sierpnia 1943. Aresztowana 30 stycznia 1944 na pl. Narutowicza z materiałami szkoleniowymi: materiał wybuchowy, lonty, zapalniki. Bestialsko torturowana w Gestapo przy al. Szucha - nie wydała nikogo. Rozstrzelana po kilkunastu dniach na terenie gruzów byłego getta. Za bohaterską postawę podczas śledztwa odznaczona pośmiertnie KW.

W marcu 1944 jej pseudonimem nazwano pluton żeński w baonie "Zośka".

powrót

Hanka-Kołczanka

Anna Wajcowicz, 19-letnia sanitariuszka - łączniczka dowódcy II plutonu "Alek" 2. kompanii "Rudy" baonu "Zośka".

Od 1942 w wywiadzie II Oddz. KG AK.

27/28 IV 1944 jako łączniczka brała udział w wysadzeniu pociągu urlopowego [akcja "Tłuszcz-Urle"].

W lipcu 1944 uczestniczyła w szkoleniu w "Bazie Leśnej" [akcja "Par II"].

Była pierwszą poległą w Powstaniu Warszawskim dziewczyną z baonu "Zośka". Zginęła 1 sierpnia 1944 na ul. Mireckiego przy próbie podjęcia broni z rozbitego samochodu policji niemieckiej.

Odznaczona KW.

Irena

Irena Kołodziejska, 22-letnia sanitariuszka w III plutonie "Felek" 2. kompanii "Rudy" baonu "Zośka".

20 VIII 1943 brała udział w akcji "Sieczychy". Była w grupie "Xięcia", która 11 sierpnia 1944, po odcięciu od reszty oddziału, przeszła przez Kampinos i Żoliborz na Starówkę.

Poległa 31 sierpnia 1944 na ul. Bielańskiej w pobliżu Banku Polskiego podczas nieudanej próby przebicia oddziałów staromiejskich do Śródmieścia.

Odznaczona 2 x KW.

powrót

Joanna

Hanna Bińkowska, 22-letnia sanitariuszka, drużynowa dziewcząt w 1. kompanii "Maciek" baonu "Zośka", ciężko ranna na Starówce.

Po nieudanej próbie przebicia do Śródmieścia zginęła 2 września 1944 w szpitalu polowym przy ul. Miodowej 23.

Odznaczona 2 x KW. 

Dorota

Dorota Łempicka, phm. 18-letnia sanitariuszka w II plutonie "Alek" 2. kompanii "Rudy" baonu "Zośka". 

27/28 IV 1944 brała udział w wysadzeniu pociągu urlopowego [akcja "Tłuszcz-Urle"

Poległa 1 sierpnia 1944 - szpital Karola i Marii. Odznaczona KW.

Maryna

Maria Swierczewska,19-letnia sanitariuszka w II plutonie "Alek" 2. kompanii "Rudy". 27/28 IV 1944 brała udział w wysadzeniu pociągu urlopowego - akcja "Tłuszcz-Urle".

Poległa 2 września 1944 w szpitalu na Miodowej 23. 

Starsza siostra PAULINKI - sanitariuszki  IV plut. 1. komp. "Maciek" baonu "Zośka".

Odznaczona KW.

Hanka biała

Anna Zakrzewska, 19-letnia sanitariuszka III plutonu "Felek" 2. kompanii "Rudy". W lipcu 1944 brała udział w "Bazie Leśnej" - akcja "Par II".

Poległa 11 sierpnia 1944 na ul. Kolskiej w czasie opuszczania Woli.

Odznaczona KW.

Grażyna

Grażyna Zasacka, 22-letnia łączniczka III plutonu "Felek" 2. kompanii "Rudy". Była w grupie "Xięcia", która 11 sierpnia 1944 po odcięciu od reszty oddziału, przeszła przez Kampinos i Żoliborz na Starówkę. Wzięta do niewoli po upadku Czerniakowa. Zamordowana w grupie sześciu dziewczyn ok. 24 września 1944 na Woli.

Odznaczona KW.

Ewa

Ewa Stefanowska, 21-letnia sanitariuszka II plutonu 1. kompanii "Maciek". Brała udział w akcjach:

26 IV 1944 "Sonderwagen" i w czerwcu tego roku "Par I" - szkolenie w "Bazie leśnej".

Poległa 22 sierpnia 1944 w ruinach getta niosąc pomoc rannemu w natarciu na Dworzec Gdański.

Odznaczona KW.

powrót

powrót

LIDKA

Lidia Daniszewska, 21-letnia sanitariuszka III plutonu "Felek" 2. kompanii "Rudy". Do oddziału dołączyła 1 sierpnia 1944. Była w jedynej grupie, której 31 sierpnia 1944 udało się przejść "górą" do Śródmieścia podczas akcji przebicia. W kościele św. Antoniego opatrywała rannego "Andrzeja Morro".

Poległa 16 września 1944 na ul. Solec.

Odznaczona 2 x KW.

WANDA, ZOSIA ŻELAZNA

Zofia Kasperska, 19-letnia łączniczka w II plutonie "Alek" 2. kompanii "Rudy". Była w jedynej grupie, której 31 sierpnia 1944 udało się przejść "górą" do Śródmieścia podczas akcji przebicia.

W kościele św. Antoniego i w piwnicach Biblioteki Zamoyskich opatrywała rannych.

Poległa 9 września 1944 na ul. Książęcej 1.

Odznaczona KW.

Irka

Irena Jaczynowska, 18 lat, członkini organizacji "PET", z której przeszła do Szarych Szeregów. W Grupach Szturmowych sanitariuszka w drużynie "Sad"-400, następnie w 2. kompanii "Rudy", I pluton "Sad".

Poległa 28 sierpnia 1944 na ul. Franciszkańskiej 12.

Odznaczona KW.

Irka

Irena Kowalska-Wuttke, 24 lata.

Przed wojną harcerka 14. WŻDH. Od marca 1944 Komendantka dziewcząt w "nowych GS". 5 IX 1944 w piwnicy przy Hożej 15 poślubiła "Jasia Czarnego" [Jan Wuttke, komendant nowych GS, poległ 19 IX na Wilanowskiej]. Po ślubie, wraz z mężem dołączyła do baonu "Zośka", z którym przeszła na Czerniaków. Przyjęta w skład jedynej wówczas w baonie "Zośka" kompanii - "Rudy". Wzięta do niewoli 23 września 1944, prawdopodobnie rozstrzelana w grupie sześciu sanitariuszek i łączniczek 24 września 1944 na Woli.

Marysia

Maria Elżbieta Więckowska, 19 lat,  ukończyła "Agricolę", łączniczka w I plutonie "Sad" 2. kompanii "Rudy". Młodsza siostra Jana ps. "Drogosław", szefa 2. kompanii "Rudy".

Poległa 2 września 1944 w szpitalu polowym przy ul. Miodowej 23.

Odznaczona KW.

Maryna

Maria Kowalska, 20 lat, młodsza siostra "Irki".

Przed wojną harcerka 14. WŻDH.

Z "nowych GS", Hufiec Żoliborz

włączona jako sanitariuszka do II. plutonu 3. kompanii "Giewonta" baonu "Zośka".

Ciężko ranna 30.VIII podczas bombardowania Zakroczymskiej 7.

Poległa 31.VIII.1944 w szpitalu polowym na Długiej 7.

Odznaczona KW.

Zosia

Zofia Jarkowska-Szelińska, 22-letnia sanitariuszka, ukończyła Szkołę Pielęgniarek. Na początku Powstania sanitariuszka w Śródmieściu. Działała także w Społecznym Komitecie Obrony Przeciwpożarowej, pełniąc dyżury na dachach kamienic podczas bombardowań. 5 IX 1944 w podziemiach Hożej 15 poślubiła pchor. hm "Andrzeja Pola" - Wiktora Szelińskiego [nazwisko właściwe, nieużywane: Krauze], adiutanta ppor. "Giewonta". Tego samego dnia dołączyła do baonu przechodząc z nim na Czerniaków. Poległa 23 IX 1944 [prawdopodobnie] w rejonie ul. Zagórnej, podczas nieudanej próby przejścia do Śródmieścia.

Ola

Barbara Plebańska, 21 lat, łączniczka dowódcy 1. kompanii "Maciek" baonu "Zośka". Wzięta do niewoli w grupie sanitariuszek 23 września 1944 na Czerniakowie, prawdopodobnie rozstrzelana w grupie sześciu dziewczyn z "Zośki" 24 września 1944 na Woli.

Stefa

Stefania Grzeszczak, młodsza siostra "Oleńki", 20-letnia łączniczka w III plutonie "Felek" 2. kompanii "Rudy" baonu "Zośka".

W okresie czerwiec - lipiec 1944 brała udział w szkoleniu w Bazie Leśnej [akcja "Par II"].

Była w grupie "Xięcia", która 11.VIII.1944, po odcięciu od reszty baonu, przeszła przez Wolę, Kampinos i Żoliborz kanałami przechodząc na Starówkę. Poległa 15 września 1944 na ul. Wilanowskiej 1. Odznaczona 2 x KW.

Zośka

Zofia Dąbrowska, 20 lat, łączniczka dowódcy 1. kompanii "Maciek". Przeszła cały szlak bojowy batalionu od Woli przez Stare Miasto na Czerniaków, gdzie poległa 5 września 1944.

Odznaczona KW.

ANULA

Anna Sawicka, 16 lat, harcerka z 33. WŻDH.

Od 6 września 1944 sanitariuszka w 2. kompanii "Rudy" baonu "Zośka".

Poległa 15 września 1944 na Czerniakowie.

BASIA

Barbara Skwarska, 19 lat.

Dołączyła do oddziału na Woli, sanitariuszka II plutonu 3. kompanii "Giewonta" baonu "Zośka".

Poległa 30 sierpnia 1944 na ul. Zakroczymskiej 7.

Odznaczona KW.

BEATA

Barbara Zmysłowska, 19 lat,

sanitariuszka IV plutonu 1. kompanii "Maciek" baonu "Zośka".

Poległa 14 sierpnia 1944 na Muranowie.

Odznaczona KW.

BRONKA

Maria Dziak, 19-letnia sanitariuszka I plutonu "Włodek" 1. kompanii "Maciek" baonu "Zośka".

Poległa 31 sierpnia 1944 na ul. Bielańskiej w czasie próby przebicia.

Odznaczona KW.

KINGA

Krystyna Vorbrodt, 21 lat.

Dołączyła do oddziału na Starym Mieście, sanitariuszka 2. kompanii "Rudy" baonu "Zośka".

Poległa we wrześniu 1944 na Czerniakowie.

KRYSIA ZAKURZONA

Krystyna Niżyńska, 16 lat, do oddziału dołączyła 5 września, sanitariuszka plutonu "Sad" kompanii "Rudy" baonu "Zośka". Po upadku Czerniakowa dostała się do niewoli. Prawdopodobnie zamordowana z innymi ok. 24 września 1944 na Woli.

LUSIA

Alicja Gołod-Gołębiowska, 22 lata,

3 sierpnia 1944 dołączyła do II plutonu 3. kompanii "Giewonta", następnie sanitariuszka w plutonie pancernym por. "Wacka".

Poległa 16 września 1944 po eksplozji "Goliatha", w piwnicy przy ul. Okrąg 2.

Odznaczona KW.

MAGDA

Zofia Laskowska, 20 lat.

1 sierpnia dołączyła do III plutonu "Felek" 2. kompanii "Rudy" baonu "Zośka", sanitariuszka.

Poległa 11 sierpnia 1944 na ul. Kolskiej w czasie opuszczania Woli.

Odznaczona KW.

1 VIII 1944 o godz. 17:00 baon "Zośka" zaatakował na Woli wyznaczone cele. W pierwszych godzinach Powstania Warszawskiego straty oddziału - wydawać by się mogło - nie były wielkie: 4 zabitych i kilkunastu rannych. Lecz jest zastanawiające, że wśród tych czterech poległych, znalazły się aż dwie sanitariuszki... 

W ciągu 63 dni walki poległo ich ponad trzydzieści...

Ginęły na pierwszej linii - wskakiwały w największy ogień, wynosząc swoich rannych kolegów, ginęły w kanałach i pod gruzami bombardowanych szpitali, płonęły w piwnicach i na kwaterach baonu - podczas tych rzadkich chwil wytchnienia.

Po dostaniu się do niewoli były gwałcone i bestialsko mordowane przez żołdaków Dirlewangera i Reinefartha.

Tylko nielicznym, po upadku Powstania Warszawskiego, udało się wyjść z Warszawy...

 

Przeczytaj: Wspomnienia "Paulinki".