Pierwsze patki na kołnierz - Kragenspiegel - wprowadzono w SS w sierpniu 1929. Wzorowano się na patkach używanych przez Sturmabteilungen. Różniły się od nich jedynie kolorem. O ile w SA każdy Okręg Rzeszy [Reichsgau] miał własny kolor patek i wypustek na czapkach - to w SS wszystkie patki były czarne. Na lewej patce noszono oznaczenie stopnia, na prawej znajdowało się oznaczenie jednostki [oficerowie od stopnia SS-Standartenführera oznaczenie stopnia nosili na obu patkach]. Początkowo wygląd patki nie został precyzyjnie ustalony i zdarzały się nawet egzemplarze wykonane sposobem chałupniczym.

Julius Schreck

Josef "Sepp" Dietrich

Klasycznym przykładem znacznych różnic występujących pomiędzy wczesnymi patkami oficerskimi, mogą być powyższe zdjęcia. Widzimy na nich SS-Standartenführerów: Juliusa Schrecka [po lewej] i Josefa "Seppa" Dietricha. Schreck ma na sobie czarny uniform wprowadzony w 1932, natomiast Dietrich nosi jeszcze brunatny mundur SA, "przerobiony" przez wymianę patek na SS-mański. W tym czasie patki wyraźnie różniły się między sobą zarówno wielkością jak i kształtem. Insygnia zakładane na patki [numery, gwiazdki, paski, liście dębu] różniły się sposobem wykonania oraz jakością wykończenia. Niektóre insygnia haftowano niestarannie białymi lub szarymi nićmi, inne wykonywano bardzo precyzyjnie za pomocą srebrnego drucika. Część oznaczeń wykonywano całkowicie z metalu.

Patki SS-Sturmhauptführera z 15. Sturmbann/SS-Standarte 5.

Od roku 1932 patki na kołnierzach SS stały się dość jednolite. Wielkość patki ustalono na 40 x 55 mm. Od tej pory ich produkcję zlecono tylko wybranym firmom, z którymi kontrakty podpisywał urząd RZM [Reichszeugmeisterei der NSDAP]. Patki przeznaczone dla oficerów od stopnia SS-Standartenführera robiono zwykle z czarnego aksamitu. SS-mani mający niższe stopnie nosili patki tkane ze sztucznego aksamitu lub wykonane z tkaniny wełnianej. Materiał patki zaginano wokół kartonowej podkładki - bywały także podkładki wykonane z płótna.

Wczesna patka SS-Standarte "Deutschland".

Pierwsze wojskowe oddziały SS podlegały formalnie sztabom okolicznych SS-Abschnitte [Okręgów SS]. Członkowie formacji militarnych nosili wówczas prawą patkę kołnierza pustą, pozbawioną jakichkolwiek insygniów. W maju 1933 na patkach żołnierzy SS pojawiły się obszywki. Oficerowie mieli obszycie wykonane czarno-aluminiowym splecionym sznurem. Pozostali żołnierze mieli obszycie w kolorze białym. Wraz z gwałtownym wzrostem ilości militarnych formacji SS konieczne stało się wprowadzenie specjalnych patek żołnierzy służących w Leibstandarte i w Politische Bereitschaften. Pod koniec 1933 pojawiły się patki ozdobione charakterystycznym znakiem runicznym SS [Sigrunen], zwanym również przez niektórych SS-manów "błyskawicami" ["Blitzen"]. Runy na patkach oficerskich były ręcznie haftowane przy użyciu prawdziwej srebrnej nici. Znaki na patkach pozostałych żołnierzy także haftowano ręcznie, z tą tylko różnicą, że wykonywano je białą bawełnianą nicią.

Wczesna patka SS-Standarte "Der Führer".

W czerwcu 1934 jednostki Politische Bereitschaften przydzielono do "Nadokręgów SS": Oberabschnitte Süd, Südwest i Mitte. Oddziały Politische Bereitschaften otrzymały patki ozdobione znakami runicznymi odpowiednio: "SS/1", "SS/2" i "SS/3". Cyfry były tej samej wielkości jak znaki runiczne. We wrześniu tego roku żołnierze i podoficerowie należący do LSSAH [i do nowopowstałych SS-VT] zostali dodatkowo wyróżnieni ponieważ zezwolono im nosić patki haftowane srebrną nicią. W październiku obszycie patek oficerów zostało zmienione. Od tej pory wykonywano je cienką aluminiową linką. Czarno-aluminiowy splatany sznurek przeznaczono dla żołnierzy i podoficerów.

Patka personelu SS-Junkerschule w Bad Tölz.

Pod koniec okresu przedwojennego pojawiły się pierwsze patki ozdobione insygniami haftowanymi maszynowo. Patki te zakładano do munduru polowego. Pojawiły się też nowe insygnia takie jak trupie główki i inne oznaczenia przeznaczone dla SS-VT, a także odznaki dla jednostek specjalnych. Pułki SS-VT "Deutschland", "Germania" i "Der Führer" zaadoptowały [w kolejności] oznaki "SS/¹", "SS/²" i "SS/³". Tym razem cyfry były znacznie mniejsze od towarzyszących im znaków runicznych. Niektóre patki zostały wykonane na metalowych podkładkach ze śrubowymi mocowaniami. Patki te można było z łatwością zdemontować w celu ich wyczyszczenia.

SS-Standarte "Deutschland".

W czasie kampanii wrześniowej 1939 żołnierze SS-Standarte "Der Führer" jeszcze używali patek z numerem pułku. Od wiosny 1940 będzie to zabronione.

W marcu 1938 w formacjach wojskowych SS wprowadzono naramienniki takiego samego wzoru jak stosowane w armii. Od razu stało się też oczywiste, że podwójne oznaczenie stopnia jest zbędne [stopień SS znajdował się na prawej patce, a stopień wojskowy na naramiennikach]. Jednakże Himmler orzekł, że "stopień SS" musi być widoczny. Sytuacja zaostrzyła się w chwili wybuchu wojny, gdy jednostki LAH, SS-VT i SS-TV otrzymały ściśle określone zadania u boku Wehrmachtu.

Patka SS-Pioniersturmbann

Zwykły żołnierz niemiecki czuł się zdezorientowany spotykając się z nietypowym sposobem oznaczenia stopni używanych przez SS. Żołnierze nie wiedzieli, którym SS-manom powinni oddawać honory wojskowe, nie wiedzieli czyich rozkazów mają słuchać. Stało się niezwykle istotne aby żołnierze rozpoznawali stopnie używane przez SS.

Oficerowie SS-TV w tym okresie nosili znaki "Totenkopf" na obu patkach.

Było to konieczne zarówno ze względów praktycznych jak i dyscyplinarnych. "Stopnie SS" powinny zgadzać się ze stopniami używanymi w armii. W październiku 1939 z oddziałów SS-VT zaczęto formować pierwsze dywizje SS. Po doświadczeniach pierwszego okresu wojny postanowiono, że żołnierze nowych jednostek nie będą używali patek z oznaczeniami stopni SS. O ich stopniach świadczyć miały jedynie naramienniki. Jednakże przedwojenni oficerowie i żołnierze SS zazdrośnie strzegli swoich dawnych oznaczeń. W rezultacie wielu z nich nadal nosiło patki z oznaczeniami stopni SS.

SS-Totenkopf

1. czaszka poziomo - skierowana w prawo

2. czaszka pionowo, skierowana w lewo

3. czaszka pionowo, skierowana w prawo

4. podoficer SS-Totenkopf 1. Standarte "Oberbayern"

5. gotyckie "K" - załoga obozu koncentracyjnego

patka jak w pkt. 1

patka jak w pkt. 2

patka jak w pkt. 3

Specjalnymi patkami, przedstawiającymi trzy liście dębu otoczone wieńcem laurowym, były patki Reichsführera SS Himmlera. Wprowadzone w 1934, do końca wojny przechodziły jedynie nieznaczne modyfikacje. Identyczne w kroju używał po "Nocy długich noży" szef sztabu SA Viktor Lütze.

W trakcie wojny żołnierze Waffen-SS - jako pierwsi - coraz częściej używali mundurów maskujących. Po założeniu bluzy maskującej na sukienny mundur feldgrau, naramienniki z oznaczeniem stopnia stawały się niewidoczne. Jedynym widocznym oznaczeniem stopnia stawały się patki kołnierzowe.

Skłoniło to Himmlera do unieważnienia poprzedniego rozporządzenia. 10 maja 1940 wydał on rozkaz, że patki kołnierzowe, obok naramienników, są równoznacznym oznaczeniem stopnia w wojskach SS. Podczas ataku na Francję rozkazano zdjąć wszystkie patki z numerami jednostek ["SS/¹", "SS/²" i "SS/³"]. Od tego momentu dawne oznaczenia przestały obowiązywać. Zrobiono to z powodów bezpieczeństwa.

Standardowe patki ze znakami "Sigrunen" noszono na mundurach Algemaine-SS oraz w "germańskich" dywizjach Waffen-SS. Formacje ochotnicze nie miały prawa używania tych patek - choć zdarzały się wyjątki.

W krótkim czasie walk we Francji większość żołnierzy SS-VT przestała w ogóle nosić patki kołnierzowe. W tym samym czasie wszyscy żołnierze Waffen-SS otrzymali identyczne standardowe patki ozdobione tradycyjnym znakiem runicznym. Wyjątek stanowili jedynie żołnierze SS-TV noszący na kołnierzach własne znaki Totenkopf [tym razem czaszka ustawiona była poziomo].

Oddziały SS-Totenkopf przez całą wojnę zachowały swoje patki z "trupią główką".

Nowe patki zostały lepiej przystosowane do noszenia na kurtce polowej zapinanej pod szyją. W sierpniu 1940 patki szeregowców i podoficerów zostały pozbawione obszycia czarno-aluminiowym sznurem. Od tej pory do końca wojny stosowano patki bez żadnego obrzeża.

 

Ochotnicze formacje obcokrajowe Waffen-SS

"litewska Nr 1"tzw. "armia Własowa"

15. Waffen-Grenadier Division der SS "Lettland"

projekt patki dla dywizji rosyjskiej ROA
"litewska Nr 2"
projekt patki dla "ludów kaukaskich"19. Waffen-Grenadier Division der SS

 

Po 1940 rekrutacja obcokrajowców pragnących walczyć w szeregach Waffen SS przybrała na sile. W szeregach tej formacji pojawiło się wielu ochotników "niegermańskich". Himmler, od lat opanowany obsesją czystości rasowej swojej armii, wydał zarządzenie, że znaki Sigrunen mogą być używane tylko przez rdzennych Niemców. Obcokrajowe formacje SS miały używać innych oznaczeń na patkach kołnierzowych. Do momentu dostarczenia nowych patek z właściwymi oznaczeniami [najczęściej były to również projekty oparte o znaki runiczne], żołnierze tych jednostek nosili patki bez żadnych insygniów.

Kolejny bojownik o Zjednoczoną Europę - tym razem Litwin; Waffen-Oberstrurmbannführer. Na prawej patce swastyka świadcząca o jego przynależności do 19. Waffen-Grenadier Division der SS (lettische Nr.2).

Mundur-choinka obwieszony wszystkim, co tylko można sobie zażyczyć.

Musiał być to wielce zasłużony bojownik.

Pod koniec XX wieku rząd Litwy uznał prawa kombatancie członków litewskich jednostek SS - gdyż "oni walczyli jedynie z bolszewizmem"...

Był to oczywiście jedynie środek zastępczy. Odstępstwo od tej zasady uczyniono jedynie dla niemieckich oficerów i podoficerów służących w jednostkach złożonych z obcokrajowców. Mieli oni prawo nosić patki ze znakami Sigrunen. Niektórzy z nich decydowali się jednak na noszenie tych samych oznaczeń, jakich używali ich podwładni. Od czerwca 1943 niemieccy dowódcy, którzy zdecydowali się nosić patki z oznaczeniami formacji ochotniczych byli zobowiązani nosić dodatkowy haft ze znakami runicznymi umieszczony na piersi pod lewą kieszenią [identyczne oznaczenia nosili SS-mani służący w niemieckiej policji].

SS-mani z 13. Ochotniczej Górskiej Dywizji SS-"Handschar".

Na ich patkach przedstawiono swastykę i rękę z bułatem - albańską krótką szablą, nazywaną przez Niemców "Handschar".

Insygnia SS "muzułmańscy Germanowie" nosili na charakterystycznych fezach.

Nie zawsze noszono patki zgodnie z regulaminem. Chociaż w 1940 wprowadzono nowe, zunifikowane patki, wielu żołnierzy i oficerów nadal używało patek starego typu - choć było to wyraźnie zabronione. Na froncie wielu oficerów używało patek przeznaczonych dla zwykłych żołnierzy. Niektórzy z nich usuwali obszycie swoich patek. W 1943 pojawiły się patki tkane maszynowo. Wcześniejsze haftowane wersje nie wyszły jednak z użycia i noszono je do końca wojny. Rekruci SS w czasie szkolenia zazwyczaj nie używali w ogóle żadnych patek.

Patki oddziałów SS-Verfügungstruppen [SS-VT], SS-Totenkopfverbände [SS-TV] i Waffen SS używanych w latach 1933-1945

wzór - okres używania

 jednostka - noszone przez

pusta, bez oznaczeń 1933-45

specjaliści/personel Głównych Urzędów SS oraz sztabów, departamentów, oddziały/żołnierze jeszcze bez określonego przydziału

"SS" 1933-45LAH, później oddziały Waffen SS - wyłącznie Niemcy
"SS/1" [duża cyfra] 1934Politische Bereitschaften Süd
"SS/2" [duża cyfra] 1934Politische Bereitschaften Südwest
"SS/3" [duża cyfra] 1934Politische Bereitschaften Mitte
"D" 1934-37baon wartowniczy KL Dachau
"K" 1934-37personel obozu koncentracyjnego
"ü" 1934-37übungslager Dachau - obóz ćwiczeń
"SS/T" 1934-40Szkoła Oficerska w Bad Tölz
"SS/kilof/łopata" 1934-40baon saperów SS-VT
"SS/piorun" 1934-40baon łączności SS-VT
"SS/¹" [mała cyfra] 1935-40SS-Standarte "Deutschland"
"SS/B" 1935-40Szkoła Oficerska w Braunschweig
"SS/V" 1935-40Szkoła Kwatermistrzowska
"Totenkopf" [pionowa] 1936-42jednostki wartownicze w obozach koncentracyjnych
"Totenkopf/I-V" 1936-37sztaby baonów SS-Totenkopfverbände
"Totenkopf/1-26" 1936-40kompanie SS-Totenkopfverbände
"Totenkopf/S" 1936-40baon medyczny SS-Totenkopfverbände
"SS/²" [mała cyfra] 1936-40SS-Standarte "Germania"
"SS/N" 1936-40SS-Sturmbann "Nürnberg"
"Totenkopf/K" 1937-40personel obozu koncentracyjnego
"SS/³" [mała cyfra] 1938-40SS-Standarte "Der Führer"
"Polizei litzen" 1939-45Polizei-Division
"Totenkopf" [pozioma] 1940-45SS-Standarte/Division "Totenkopf"
"Lew z toporem" 1941-43Ochotniczy Legion Norweski SS
"Wyjący wilk" [Wolfsangel] 1941-45Ochotniczy Legion Holenderski "Nederland"
"Trifos" 1941-45"Nordwest"/Ochotniczy Korpus SS "Danmark"
"Trifos" 1941-45Ochotniczy Legion Flamandzki SS "Langemarck"
"Lira" 1941-45Szkoła Muzyczna SS Braunschweig
"Duńska flaga" 1942Ochotniczy Korpus SS "Danmark"
"Odal" 1942-457. Ochotnicza Górska Dywizja SS-"Prinz Eugen"
"Sonnenrad" 1943-4511. Dywizja Grenadierów Pancernych "Nordland"
"SS" [tkana] 1943-45Waffen SS - wyłącznie Niemcy i ochot. rasy germańskiej
"Totenkopf" [tkana] 1943-45jednostki SS-"Totenkopf"
"Szabla i swastyka" 1943-4513. Ochotnicza Górska Dywizja SS-"Handschar"
"Stojący Lew" 1943-4514. Dywizja Grenadierów SS [ukraińska]
"Swastyka" 1943-45Legion Łotewski/15. dywizja/19. dywizja
"Słońce i gwiazdki" 1944-4515. Dywizja Grenadierów SS [1. łotewska]
"E i ręka z mieczem" 1944-4520. Dywizja Grenadierów SS [1. estońska]
"Bławatek" 1944-4522. Dywizja Kawalerii "Maria Theresia"
"H" 1944-4525. Dywizja Grenadierów SS "Hunyadi" [1. węgierska]
"Karabiny i granat" 1944-4536. Dywizja Grenadierów SS ["Dirlewanger"]
"Swastyka z podwójnymi ramionami"strażnicy obozów nie należący do SS/15 DGren SS
"Wybuchający granat" 1945"Landstorm Nederland"