Tajna Organizacja Wojskowa

TOW

Oddziały sabotażowo-dywersyjne Okręgu Warszawa-Miasto

Tajna Organizacja Wojskowa [TOW] formalnie powstała 17.IX.1939 w momencie, gdy szef Sztabu Naczelnego Wodza, gen. Wacław Stachiewicz [lub raczej jego przedstawiciel], przekazał mjr. Janowi Mazurkiewiczowi dyspozycję utworzenia w kraju, w oparciu o zorganizowane wcześniej przez Oddz. II Sztabu WP zawiązki sieci dywersyjnej, konspiracji wojskowej, skierowanej przeciwko zajmującym tereny polskie wojskom niemieckim [wg. późniejszych relacji gen. Mazurkiewicza nastąpiło to w Stanisławowie].

Mjr. Mazurkiewicz pojechał następnie do Budapesztu, ażeby stamtąd nawiązać niezbędne kontakty z różnymi ośrodkami politycznymi i wojskowymi. Jeszcze w ciągu 1939 zainicjował na zajętych terenach Polski organizację TOW poprzez swych dawnych współpracowników, a zwłaszcza wysłannika i pełnomocnika Komendanta Głównego TOW por. rez. Władysława Milanowskiego ["Władek", "Mil", "Tallin"].

kpt. Jan Mazurkiewicz

rok 1932

Tworzona przez dawnych ludzi mjr. Mazurkiewicza Tajna Organizacja Wojskowa, od początku posiadała charakter wojskowej organizacji kadrowej, wyspecjalizowanej w wywiadzie i dywersji.

Dynamiczny rozwój TOW datuje się od połowy 1940, tzn. od powrotu do Polski 24.VI.1940 jej Komendanta Głównego, mjr. Jana Mazurkiewicza ["Jan", "Socha", "Zagłoba", "Sęp"], który wracając do okupowanego kraju zerwał kontakt z budapeszteńską bazą "Romek" [baza przerzutowa ZWZ], działając odtąd "na własną rękę". Kontakt pomiędzy Komendą TOW a Komendą ZWZ w Kraju nawiązany został jeszcze w ciągu 1940.

TOW pozostała jednak organizacją samoistną, powiązaną ze Sztabem ZWZ poprzez jego pion dywersyjny i szefa Związku Odwetu, mjr. Franciszka Niepokólczyckiego ["Teodor"], prowadząca akcję sabotażowo-dywersyjną w myśl wytycznych Komendy ZWZ i składającą z niej sprawozdania oraz otrzymująca dotacje pieniężne.

TOW kładła ogromny nacisk na przygotowanie swych członków do pracy konspiracyjnej. Każdy z nowo przyjmowanych, zanim został włączony w skład organizacji, musiał przejść specjalny kurs konspiracji, niezależnie od dalszych kursów specjalistycznych [dywersja, sabotaż, wywiad itp.].

Według relacji gen. Mazurkiewicza, każdy z kierowników pracy w TOW [na szczeblu instruktora, Komendanta Okręgu, czy szefa wydziału] miał za sobą fachowe przeszkolenie dywersyjne, uzyskane jeszcze przed wojną.

Po 24.VI.1940 organizacja Sztabu TOW przedstawiała się następująco:

Komendant Główny - mjr. Jan Mazurkiewicz "Sęp", "Zagłoba"

Szef Sztabu - por. Władysław Milanowski  "Tallin", "Mil"

szef produkcji -  Józef Malinowski "Józef", inst. minerstwa w "Grupie Zygmunt"

szef wyszkolenia - "Lis" Antoni Lis, inst. dywersji w "Grupie Zygmunt"

szef wywiadu - NN

szef wydziału prasowego - NN

skarbnik - ppor. rez. "Kamieński" NN. por. Kęsiel "Bolek" - "Skiba I".

 

Aresztowanie "Tallina" Władysława Malinowskiego w końcu 1940 spowodowało zmiany w składzie sztabu TOW. Na jego miejsce wszedł wówczas "Wolski" Stanisław Zienkiewicz, pełniący jednocześnie funkcję komendanta Okręgu Warszawa-Miasto TOW, a gdy tę ostatnią przejął w połowie 1941 ppor. dr Józef Rybicki "Andrzej", Zienkiewicz przeszedł całkowicie do pracy w KG TOW, gdzie działał do kwietnia 1942, tzn. do momentu wystąpienia z tej organizacji.

Organizacyjnie TOW dzieliła się na Okręgi, wśród których znajdowały się Warszawa-Województwo i Warszawa-Miasto.

Organizacja warszawska TOW utworzona została w połowie listopada 1939 z inicjatywy pełnomocnika Komendanta Głównego por. "Tallina" Władysława Malinowskiego. Komendantem Okręgu Warszawa-Miasto został były żołnierz POW adw. Stanisław Zienkiewicz "Wolski".

Nastawiony przede wszystkim na wywiad i sabotaż Okręg Warszawa-Miasto TOW tworzył organizację nieliczną, kadrową, kładącą nacisk na ustawienie swych ludzi na określonych, ważnych wojskowo odcinkach dywersyjnych oraz na ich wszechstronne przygotowanie do pracy konspiracyjnej. Liczba członków warszawskiej TOW 15.I.1940 wynosiła 67 ludzi w różnych komórkach niższego szczebla dowodzenia, oraz 27 zatrudnionych bezpośrednio w komendzie Okręgu. W kilka miesięcy później, 15.V.1940 wyniosła ona już 193 osoby w Okręgu, a pod koniec 1941 już 437 członków organizacji.

Najmniejszą komórką organizacyjną TOW była "trójka". Następny szczebel organizacyjny stanowiły trzy "trójki" + dowódca [łącznie 10 ludzi], a trzy "dziesiątki" + dowódca tworzyły "oddział" - liczący teoretycznie 31 ludzi. Rzeczywiste stany osobowe zespołów TOW były różne, zależne od aktywności danej grupy i jej dowódcy.

Żelazną zasadą konspiracji było założenie, że każda "trójka" jedynie przez swego dowódcę miała kontakt z wyższymi szczeblami organizacyjnymi. Z kolei dowódca "dziesiątki" znał trzech dowódców "trójek", a dowódca 30-osobowego "oddziału" trzech dowódców "dziesiątek" oraz swego dowódcę. Dla uniknięcia ewentualności zerwania kontaktu pomiędzy poszczególnymi szczeblami organizacyjnymi w wypadku "wsypy", każdy "oddział" posiadał łączniczki poszczególnych "dziesiątek" mające kontakt z dowódcami "trójek" oraz z dowódcą "dziesiątki", a także łączniczkę dowódcy "oddziału".

ppor. dr Józef Rybicki

"Andrzej"

W końcu maja 1941 na miejsce "Wolskiego" Stanisława Zienkiewicza, który odszedł do KG TOW, komendantem Okręgu Warszawa-Miasto TOW został ppor. dr "Andrzej" Józef Rybicki, pełniący poprzednio w TOW funkcję komendanta Okręgu Radomsko-Kieleckiego. Zaktywizował on znacznie pracę Okręgu, nasilając akcję sabotażową w zakładach przemysłowych i przechodząc coraz częściej od sabotażu do dywersji.

Kontakt warszawskiej TOW ze Związkiem Odwetu ZWZ zacieśnił się, gdy w 1941 wywiad i sabotaż coraz częściej zaczęto uzupełniać aktami dywersji, prowadzonej w myśl wytycznych ZWZ, która finansowała jej pracę.

Na początku 1940 ustaliła się organizacja Okręgu Warszawa-Miasto TOW, który składał się z dwóch zasadniczych członów:

- Podokręgu Śródmieście, od końca 1939 kierowanego przez por. rez. Edwarda Paszkowskiego ["Wiktor"] oraz zespołów wydzielonych i podporządkowanych bezpośrednio Sztabowi Okręgu Warszawa-Miasto.

W skład Podokręgu Śródmieście wchodziły następujące jednostki terytorialne - rejony:

1. "Śródmieście" krypt. "02-7", komendant Wiesław Ners "Góra"

2. "Mokotów" krypt. "03-8", kmdt Zbigniew Czajkowski "Olek"

3. "Wola" krypt. "04-9", kmdt Lucjan Wancerski "Zaręba"

4. "Powiśle" krypt. "05-10", kmdt Romuald Kwieciński "Paweł"

5. "Wilanów" krypt. "Pałac", kmdt Jan Kawka "Roman"

6. "Żoliborz" krypt. "Sady", kmdt Stanisław Dąbrowski "Gustaw"

7. "Szczęśliwice" krypt. "Rozrząd", kmdt Stefan Ożdżyński "Rafał"

Jeszcze w 1940 w Podokręgu zorganizowana została siatka łączności, na czele której stanęła Teresa Wistinger "Teresa", a w lokalu Muzeum Zoologicznego przy ul. Wilczej zorganizowano pierwszy magazyn, którym kierował Tadeusz Jaczewski "Kozłowski".

Również w 1940 powstały w Podokręgu pierwsze zespoły sabotażu kolejowego: Warszawa Główna-Towarowa, Warszawa-Praga, Warszawa-Szczęśliwice - złożone z kolejarzy i kierowane przez "Piotra" NN.

Na początku 1941 nastąpiły zmiany personalne na niektórych szczeblach dowodzenia w Okręgu:

"Powiśle" objął Antoni Beniaszewski "Antek"

"Mokotów" - Wojciech Jakubowski "Wojtek"

"Wola" - Janusz Mitkiewicz "Prot"

"Wilanów" - Franciszek Rydz "Farys"

"Szczęśliwice" - Stefan Kubiak "Orkan".

W komendzie Okręgu stanowisko szefa rozpoznania i wywiadu po Emilu Macierakowskim "Ryszard" objął "Decki" NN.

Już w 1940 TOW posiadała w Warszawie drukarnię oraz rozpoczęła produkcję materiałów wybuchowych i zapalających, a następnie granatów.

W okresie, w którym komendantem Okręgu Warszawa-Miasto był ppor. "Andrzej" Rybicki Okręg ten składał się z:

1. Podokręgów TOW, przy których zaczęły powstawać, nieliczne początkowo grupy bojowe

2. oddziałów dyspozycyjnych komendanta Okręgu:

a) Oddział ppor. "Stasinka" Stanisława Sosabowskiego, utworzony dopiero w 1942, z którym "Stasinek" przeszedł z ZWZ do TOW, był to oddział dyspozycyjny komendanta Okręgu TOW.

b) Oddział pchor. "Żbika" Zdzisława Zajdlera, który po "wsypie" w Okręgu Częstochowskim TOW w końcu maja 1941 przyjechał do Warszawy. Oddział ten powiązany był z Podokręgiem Śródmieście TOW.

Grupy bojowe Podokręgów, wykonujące akcje nakazane przez komendanta Okręgu, czynne były również w pracach sabotażowych. Ponadto przy Okręgu Warszawa-Miasto TOW działał specjalny oddział dywersji kolejowej, dowodzony przez inż. Bolesława Jarmużyńskiego "Apolinary"

Zastępcą ppor. "Andrzeja" Rybickiego jako Komendanta Okręgu był plut. pchor. Tadeusz Wiwatowski "Olszyna".

W skład Okręgu Warszawa-Miasto w 1942 wchodziło około 300-350 ludzi.

W marcu 1943, w związku z wydanym przez Dowódcę AK gen. "Grota" Roweckiego rozkazem nakazującym scalenie TOW z AK i wcielenie jej aktywów do Kedywu, z Okręgu Warszawa-Miasto TOW wydzielone zostały grupy bojowe Podokręgów i oddziały dyspozycyjne Okręgu Warszawa-Miasto. Utworzono z nich oddział dyspozycyjny, który jako "grupa Andrzeja" wcielony został do Kedywu Okręgu Warszawskiego AK. Na czele tego oddziału stanął ppor. dr "Andrzej" Józef Rybicki, a zastępcą jego pozostał pchor. "Olszyna" Tadeusz Wiwatowski. Również kolejowa grupa "Apolinarego" inż. Bolesława Jarmużyńskiego, grupa "małej dywersji" por. rez. "Wiktora" Edwarda Paszkowskiego oraz niektóre mniejsze zespoły sabotażowo-dywersyjne i pomocnicze weszły w skład różnych członów Kedywu Okr. Warszawskiego AK, natomiast cały tzw. "pion cywilny" TOW [m.in. prasa, kolportaż] pozostał samodzielny i nadal podlegał dawnym władzom organizacyjnym z ramienia TOW.

Komendant Główny TOW mjr. Jan Mazurkiewicz został zastępcą komendanta Kedywu K-dy Gł. AK płk. Emila Fieldorfa "Nila".