II Oddz. Komendy Głównej ZWZ - AK

wywiad i kontrwywiad Armii Krajowej

Centralą działań wywiadu Związku Walki Zbrojnej - Armii Krajowej był Oddział II [Informacyjno-Wywiadowczy] Komendy Głównej, na którego czele stali kolejno:

ppłk. dypl. Wacław Berka "Brodowicz"

ppłk. dypl. Marian Drobik "Dzięcioł"

ppłk. dypl. Franciszek Herman "Nowak"

płk. dypl. Kazimierz Iranek-Osmecki "Makary"

ppłk. dypl. Bohdan Zieliński "Tytus".
Sekretariat - Maria Szczurowska "Danka", "Danusia", "Katarzyna"
Biuro Studiów Wywiadu Przemysłowego - por. Adam Mickiewicz "Konrad", "Telesfor"
W ramach Biura Studiów Wywiadu Przemysłowego istniały m.in.:

- komórka łączności wewnętrznej,

- komórka fotograficzna,

- referat morski,

- referat przemysłu wojennego,

- referat hutnictwa

- referat spraw lotniczych, a także referaty poszczególnych gałęzi przemysłu.
Wydział Łączności Wewnętrznej - mjr Leonard Zbyszyński "Lucjan"
- Referat Poczta Konspiracyjna - Halina Cybulska "Erna"
- Referat Łączności Kurierskiej - S. Ostrowski "Bohdan"
- Referat Bezpieczeństwa - Jan Barnasiewicz (?) "Jur"
- Referat Prasy - Teresa Krassowska (?) "Joanna"
- Referat Alarmowy - ppor. Eleonora Zbyszyńska "Zbyszka"
Wydział Finansów i Opieki - ppłk Edward Lubowicki "Janicki"
- komórka wypłat
- komórka rozliczeń
- komórka kontroli finansowej
- komórka zestawień rachunkowych
- komórka zaopatrzenia technicznego
- grupa obserwacyjna
Wydział Legalizacji i Techniki - por. Stanisław Jankowski "Agaton"
- komórka legalizacyjna "Gajewski" - dr Piotr Biegański "Paweł"
- komórka legalizacyjna "Żmijewski" - Andrzej Strachocki "Żmijewski"
- komórka legalizacyjna "Blikle" - Zygmunt Skrobański "Blikle"
- komórka legalizacyjna "Franaszek" - Czesław Wegner "Bartek"
- komórka legalizacyjna "Ambas" - Aleksander Skrzyński
- komórka legalizacyjna "Pomianowski" - mjr W. Korsak "Jan"
- komórka legalizacyjna "Piekarnia" - Wojciech Bernatowicz "Marek"
- pracownia fotograficzna "Senex" - Zdzisław Marcinkowski "Senex"
- pracownia fotograficzna "Inżynier" - Zbigniew Gniazdowski "Inżynier"
- Archiwum Wydziału
- Archiwum Podręczne
- Dział techniczny - Leon Putowski "Pakulski"
- Komórka opieki lekarskiej - Maria Lenczewska-Chądzyńska "dr Weronika"
Wydział Bezpieczeństwa i Kontrwywiadu - por. Bernard Zakrzewski "Oskar", "Hipolit"

z-ca ppor. cz.w. Stefan Ryś "Fischer"
- Referat 991 (kierownictwo Wydziału: szef, z-ca, sekretarka, łączniczka szefa)
- Referat 992 (Biuro Studiów) - Stefan Dembiński "Stefan", "Antoni"
- Referat 993/I (centralna sieć informacyjna; dzieliła się na 7 grup) - Feliks Wiązowski "Gustaw"
- Referat 993/P (policyjny) - por. Zygmunt Iwicki "Zygmunt"
- Referat 993/E (kartoteka osób podejrzanych o współpracę z okupantem) - Eugenia Ryś "Żenia"
- Referat 993/W ("wykonawstwo") - por. Stefan Matuszyk "Porawa"
   Pluton I - por. Józef Budyński "Prawy"
   Pluton II - ppor. Tadeusz Towarnicki "Naprawa"
   Pluton III - ppor. Andrzej Zawadzki "Andrzejewski"
Referat 994 - "Sonda" (rozpracowywanie "małych organizacji") - mjr Stanisław Sławiński "Gustaw"
   Sieć informacyjna 994/B
Referat 995 (łączność wewnętrzna) - Janina Wolniakowa "Biruta"
Referat 996 (rejestracja niemieckiej działalności w środowiskach obcokrajowców) - mjr Samuel Kostrowicki "Jakub"
Referat 997 ("Wywiady obce") - por. Kazimierz Leski "Bradl"
   sekretariat - Krystyna Klimaszewska
   łączność wewnętrzna i kartoteka - Maria Kwasieborska "Klein", "Lilka"
   archiwum, grupa operacyjna "Vatera" - Henryka Fronczak
   11 grup wywiadowczych
Referat 998 (dział bezpieczeństwa centralnego) - kpt. Stanisław Leszczyński "Vigil"
- komórka więzienna - Jerzy Stiasny "Kruger"
- komórka ewakuacyjno-obserwacyjna - ppor. Franciszek Knapp "Ernest"
- komórka referentów bezpieczeństwa - Andrzej Elbanowski "Olgierd"
- komórka łączności alarmowej - NN
- komórka sądowa - kpt. Stanisław Leszczyński "Vigil"
Referat "Kasyno" - mjr Alfons Piorunowski "Stefan"
Referat 999 (rejestrowanie sytuacji na lewicy) - Stanisław Ostoja-Chrostwoski "Drektor", "Just", "Kotwica"
- I z-ca - ppłk Franciszek Herman "Nowak"
Wydział Wywiadu Ofensywnego - ppłk Franciszek Herman "Nowak"
- Wywiad Wschodni ("Pralnia") - Franciszek Miszczak "Śliwa", "Bogucki"
   sekretariat - NN "Cedrowska"
     komórka terenowa - por. Zbigniew Rotkiel "Balecki"
     komórka bezpieczeństwa - ppor. Stefan Jasieński "Urban", "Alfa"
     komórka Legalizacyjna - ppor. Józef Lipiński "Lawina"
     komórka kurierska - NN "Czapliński"
- Wywiad Zachodni ("Lombard") - kpt. Edward Jetter "Edward"
     Biuro Studiów - NN "Marta"
     Wydział Ogólny (Bezpieczeństwa) - mjr Włodzimierz Karpiński "Korab"
     kierownik Brygady Bezpieczeństwa - kpr. NN "Kisielewski"
     kierownik Brygady Obserwacyjnej - ppor. Mieczysław Welsland "Witecki"
- Wydział Wywiadowczy:
     I z-ca kierownika i szef inspektorów sieci wywiadowczych - kpt. Bogusław Żórawski "Miron"
     II z-ca kierownika i szef inspektorów sieci wywiadowczych - por. Stefan Ignaszak "Nordyk"
     Kasa i Buchalteria - NN "Siasia"
     Archiwum - mjr Stanisław Gepner "Kostka"
     Referat Opieki Lekarskiej - por. Stanisław Pietraszewski "Doliński"
     Kapelan - NN "Ksiądz Marek"
     Skrytkarz i kierownik warsztatów - NN "Lopek"
- Wywiad na tereny GG - Edward Stanisław Czuruk "Arkadiusz"
- II z-ca - ppłk Bohdan Zieliński "Tytus"
- Biuro Studiów Wojskowych - ppłk Bohdan Zieliński "Tytus" (z-ca - mjr Jan Piotrowski "Okoń")
- Referat Łączności - Zofia Zapolska "Anna"
- Referat Administracyjny - NN "Saper"
- Referat Poczta Rozdzielcza - mjr Aleksander Ratuszny "Kowalski"
- Referat Transporty Kolejowe i Szosowe - mjr Jerzy Jurkowski "Wedel"
- Referat OdeB Frontu Wschodniego - mjr Jan Piotrowski "Okoń"
- Referat Rzesza i Kraj - mjr Zenon Tarasiewicz "Kłos"
- Referat Lotnictwa - kpt. Jan Jokiel "Ligot"
- Referat Marynarka Wojenna - NN "Komandor"
- Referat Komunikacja - por. Kazimierz Leski "Bradl"
- Referat Regulaminy i Organizacja - mjr Witold Sokolnicki "Kaczmarek", "Sokołowski"
Z osób podległych częściowo komórkom Wydziału Bezpieczeństwa i Kontrwywiadu sformowano w czasie Powstania Warszawskiego baon "Pięść".

Już w pierwszych instrukcjach kierowanych do płk. "Grota" Roweckiego kładziono nacisk na organizowanie szeroko zakrojonych działań wywiadowczych. Zgodnie z tymi dyrektywami oraz własnym zapotrzebowaniem Sił Zbrojnych w Kraju siecią wywiadu ofensywnego ZWZ/AK pokryto znaczne ilości części okupowanej przez Niemców Europy.

Centralna sieć wywiadowcza otrzymała kryptonim "Stragan".

W zależności od terytorium zainteresowań lub problematyki "Stragan" podzielony był na referaty [sieci wywiadowcze]:

- "Zachód", tereny obejmujące Rzeszę

- "Północ", tereny Pomorza i Prus Wschodnich

- "Południe", tereny na południe od Warszawy i granic RP po Wiedeń

- "Wschód", tereny na wschód od Warszawy.

W lecie 1942 wskutek zdrady, Gestapo rozbiło sieć "Straganu" aresztując kilkuset jego członków. Był to poważny cios, który spowodował reorganizację wszystkich sieci wywiadowczych AK.

Po reorganizacji ukształtował się ostateczny podział na trzy sieci wywiadowcze. Kontynuacją "Straganu" na terenach Generalnej Guberni była sieć 52-KK, a potem "Arkadiusz". Tereny wschodnie objęła działaniem sieć WW-72, od lutego 1944 "Pralnia". Sieć nastawiona na Zachód przyjęła kryptonim "Lombard".

Materiały wywiadowcze zdobywane przez poszczególne sieci były przekazywane do Biura Studiów Wojskowych [BSW] pracujących w Oddz. II KG ZWZ-AK. Podzielone wg. merytorycznej zawartości były opracowywane w specjalistycznych referatach. Na podstawie zestawionych w tych referatach informacji, ich ostateczną syntezę opracowywał szef BSW. Synteza ta była podstawą miesięcznego meldunku wywiadowczego, będącego czasem kilkusetstronicowym elaboratem z licznymi załącznikami [jak np. oryginalne dokumenty niemieckie, tajne instrukcje, szkice lotnisk i innych obiektów wojskowych, zdobyte mapy wojskowe itp.].

Każdy meldunek miesięczny składał się z trzech części.

W pierwszej znajdowały się informacje o transportach drogowych i kolejowych, Ordre de Bataille frontu wschodniego, o siłach nieprzyjaciela [wykazy rozpoznanych jednostek Heeres, Luftwaffe, Kriegsmarine i Waffen-SS] w Kraju i w Rzeszy, oraz informacje o sieci komunikacyjnej.

Część druga - opracowywana na podstawie wyników pracy Biura Studiów Wywiadu Przemysłowego - poświęcona była sprawom przemysłowo-gospodarczym.

Część trzecia raportu omawiała nastroje w niemieckim społeczeństwie, także w niemieckiej armii i policji opracowane przez Biuro Studiów Propagandy i Nastrojów.

Dobrze działająca sieć wywiadu Armii Krajowej zdobywała wiele cennych informacji dla potrzeb własnych, a przede wszystkim dla potrzeb aliantów. I tak np. od połowy 1940 informowano o rozbudowie przez Niemców linii komunikacyjnych na ziemiach polskich. Od jesieni tego roku systematycznie przesyłano do Sztabu NW raporty sytuacyjne o dyslokacji niemieckich sił na naszych terenach. Do czerwca 1941 wywiadowi ZWZ udało się ustalić wszystkie niemieckie dywizje, armie i sztaby grupy armii przygotowujące się do uderzenia na Związek Sowiecki. Analitycy z Biura Studiów doskonale przewidzieli czas i kierunki mającego nastąpić ataku. Wszystkie te raporty przekazano do Londynu, który przekazał je Sowietom.

Autentyczny raport jednej z komórek wywiadu AK pokazujący symbole niemieckich dywizji.

Po ataku Niemiec na ZSRR znacznie wzrosła aktywność polskiego wywiadu na bezpośrednim zapleczu frontu wschodniego. Po układzie Sikorski-Majski przez kilka miesięcy 1942 informacje zebrane przez wywiad AK przekazywane były do placówki wywiadu Sztabu NW w Srebrnym Borze pod Moskwą.

Bardzo ważną komórką Oddziale II KG AK był "Wydział Legalizacji i Techniki" [WD-68, "Agaton"] zaopatrujący praktycznie wszystkich członków polskiego wywiadu w fałszywe dokumenty. Bez "Legalizacji" normalne funkcjonowanie całej konspiracji nie byłoby możliwe.

Wydział Legalizacji i Techniki - por. Stanisław Jankowski - "Agaton"
- komórka legalizacyjna "Gajewski" - dr Piotr Biegański - Paweł"
- komórka legalizacyjna "Żmijewski" - Andrzej Strachocki - "Żmijewski"
- komórka legalizacyjna "Blikle" - Zygmunt Skrobański - "Blikle"
- komórka legalizacyjna "Franaszek" - Czesław Wegner - "Bartek"
- komórka legalizacyjna "Ambas" - Aleksander Skrzyński
- komórka legalizacyjna "Pomianowski" - mjr W. Korsak - "Jan"
- komórka legalizacyjna "Piekarnia" - Wojciech Bernatowicz - "Marek"
- pracownia fotograficzna "Senex" - Zdzisław Marcinkowski - "Senex"
- pracownia fotograficzna "Inżynier" - Zbigniew Gniazdowski - "Inżynier"
- Archiwum Wydziału
- Archiwum Podręczne
- Dział techniczny - Leon Putowski - "Pakulski"
- Komórka opieki lekarskiej - Maria Lenczewska - Chądzyńska - "dr Weronika".

Alianci zachodni ocenili prace polskiego wywiadu bardzo wysoko. Polskie meldunki uważali za najlepsze źródło informacji o siłach niemieckich na Wschodzie.

Poza tymi, tak istotnymi dla przebiegu działań wojennych na wschodzie, wiadomościami, wywiad AK dostarczał sprzymierzonym m.in. informacje o planach nowych niemieckich łodzi podwodnych i ich bazach. Przekazał dane o dyslokacji pancernika "Tirpitz", rozpracował urządzenia bojowe Wału Atlantyckiego. Najbardziej jednak spektakularną akcją wywiadu AK było zdobycie informacji o niemieckim ośrodku doświadczalnym broni "V-1" i "V-2" ulokowanym w Peenemünde na wyspie Uznam. Doprowadziło to do wielkiego nalotu wykonanego przez ok. 600 samolotów RAF, który jednak tylko częściowo zniszczył ten ośrodek, zmuszając Niemców do przeniesienia badań w inne rejony. Broń "V" nie znikła z oczu wywiadowcom AK.

Wkrótce odkryto nowy poligon: Pustków-Blizna, gdzie Niemcy przenieśli próby broni "V". W maju 1944 pod Sarnakami zdobyto całą rakietę V-2. W operacji lotniczej "Most 3" przeprowadzonej 26 lipca 1944, Polacy przesłali do Anglii zdobyte główne części tej rakiety wraz z raportem opracowanym przez grono wybitnych polskich naukowców.

Wywiad AK penetrował także wszystkie istotne niemieckie zakłady zbrojeniowe. Rozpracował m.in. wytwórnie benzyny syntetycznej.