Armia Krajowa Obywatelska [AKO]

Organizacja, lokalna inicjatywa konspiracyjna, która "na gruzach" rozwiązanej 19 stycznia 1945 Armii Krajowej starała się kontynuować opór wobec nowego okupanta i jego komunistycznych stronników. Znana także jako Obywatelska Armia Krajowa [OAK], utworzona została przez Komendanta Okr. Białostockiego AK ppłk Władysława Liniarskiego "Mścisława" 15-18 lutego 1945. W odręcznej notatce sporządzonej dla gen. Leopolda Okulickiego "Niedźwiadka" w następujący sposób przedstawiał on motywy swojej decyzji:

"Tłumaczyć chłopu, że rozwiązanie AK wywołane jest polityką sowiecką w Polsce, to tyle samo, co się bardzo ośmieszyć. Rozprowadzenie 30 000 obywateli, gdyż tylu jest zorganizowanych, jest niemożliwe, a zagrożeni są wszyscy. [...] Oddziałów leśnych rozprowadzić się nie da, bo po rozejściu się zbiorą się na nowo, ale w bandę rabunkową. Pozostaje jedno - zorganizować się samoobronnie. To jest zresztą to, do czego bezwiednie dąży społeczeństwo".

Ppłk Władysław Liniarski "Mścisław", "Wuj", "Jan".

Komendant Białostockiego Okręgu AK. Pełnił tę funkcję nieprzerwanie przez 5 lat. Od stycznia 1945 Komendant Białostockiego Okręgu AK-AKO.

W maju 1945 podporządkował się Delegaturze Sił Zbrojnych, która zmusiła go do wyhamowania pracy organizacyjnej i akcji zbrojnej. Za pośrednictwem wojewody białostockiego Stefana Dybowskiego podjął próbę ujawnienia struktur Okręgu. Aresztowany 31 lipca 1945 w Brwinowie pod Warszawą. Skazany 20 maja 1946 przez WSR w Warszawie na karę śmierci zamienioną na 10 lat więzienia.

Zwolniony z więzienia w ciężkim stanie zdrowia w 1953. Struktury Białostockiego Okręgu AKO weszły w skład Zrzeszenia WiN.

Pomimo ogromnych represji sowieckich z jesieni 1944 organizacja białostocka AK, tworząca AKO, stanowiła wiosną 1945 bardzo poważną siłę. W czternastu obwodach, tworzących sześć Inspektoratów służyło wówczas ponad 27 tys. konspiratorów. Dodatkowo, w końcu lutego 1945 w skład tej organizacji wszedł Obwód Ostrów Mazowiecka należący dotąd do Obszaru Warszawskiego AK [liczył on ponad 500 żołnierzy]. Struktury te obejmowały w praktyce cały obszar województwa białostockiego, łącznie z pozostawionymi na wschód od "linii Curzona" powiatami: grodzieńskim i wołkowyskim. Z racji tak specyficznego położenia - po obu stronach nowo tworzonej granicy - AKO odegrała bardzo istotną rolę w organizacji pomocy dla ewakuujących się na zachód struktur okręgów Wileńskiego i Nowogródzkiego. Napływający ze wschodu żołnierze kresowych brygad i batalionów partyzanckich wywarli też nie mały wpływ na radykalizację stosunku miejscowego dowództwa wobec nowych, komunistycznych władz.

Ppor.cz.w. Teodor Śmiałowski "Szumny", "Grom", "Cichy".

Członek POW, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej 1920. Dowódca Ośrodka AK-AKO Drohiczyn i Siemiatycze. W 1945 dowodził silnym oddz. partyzanckim [ponad 100 ludzi], na którego czele przeprowadził wiele udanych akcji [rozbijał grupy operacyjne UB-KBW i NKWD, uwalniał aresztowanych].

Poległ 25 lipca 1945 na kolonii Paskuda pod Drohiczynem, zaskoczony przez GrOp 1. Brygady Pancernej im. Bohaterów Westerplatte dowodzoną przez oficerów sowieckich.

Miejsce jego spoczynku jest nieznane.

 

Płk Janusz Przymanowski, który z takim zapałem opisywał dzieje 1.BPanc, najwyraźniej zapomniał do "Czterech Pancernych i Psa" dodać ostatni rozdział: o pacyfikowaniu wiosek Białostocczyzny przez dzielnych "polskich" czołgistów...

W przeciwieństwie do utworzonej w końcu kwietnia 1945 Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj, AKO prowadziła aktywną działalność bojową, mającą na celu zapewnienie bezpieczeństwa tak żołnierzom podziemia i ich rodzinom, jak "społeczeństwu niezorganizowanemu". W tym celu wiosną 1945 na terenie Puszczy Augustowskiej, Knyszyńskiej i Białowieskiej, powstały silne zgrupowania partyzanckie, liczące niejednokrotnie po kilkuset dobrze uzbrojonych żołnierzy [największymi z nich były: V Brygada Wileńska - "Brygada Śmierci" mjr. Zygmunta Szendzielarza "Łupaszki", zgrupowanie "Piotrków" mjr. Aleksandra Rybnika "Jerzego", "Dzikiego", czy też oddziały sierż. Władysława Stefanowskiego "Groma", ppor. Stanisława Marchewki "Ryby" oraz ppor. Teodora Śmiałowskiego "Szumnego"]. Oddziały te, a także dziesiątki mniejszych, lokalnych terenowych patroli samoobrony przez kilka miesięcy toczyły ustawiczne walki z pacyfikującymi Białostocczyznę grupami operacyjnymi UB, KBW, LWP oraz NKWD, skutecznie paraliżując proces instalowania się na tym terenie "nowej władzy". W praktyce, pomimo angażowania coraz to nowych jednostek, stan posiadania komunistów na tym terenie latem 1945 ograniczał się wyłącznie do stolicy województwa oraz miast powiatowych, które również stanowiły cel ataków [np. Ostrołęka, Grajewo].

Grupa partyzantów z oddziału samoobrony AKO st. wachm. Chmielewskiego "Bohuna" [Obwód Sokółka]. Oddział sformowany został z dezerterów LWP pochodzących z terenu Nowogródczyzny [często byłych AK-owców]. Stoczył kilka potyczek z oddziałami KBW i NKWD, rozbił kilka posterunków MO i bank w Sokółce. Został rozwiązany w sierpniu 1945. St. wachm. "Bohun" poległ w 1946 koło Wlenia, broniąc ludność polską przed bandą sowieckich żołnierzy.

Charakterystycznym dla funkcjonowania AKO elementem była była także bardzo intensywna działalność propagandowo-informacyjna, prowadzona zarówno na szczeblu dawnej Komendy Okręgu, jak i struktur obwodowych [latem 1945 każdy Obwód wydawał co najmniej jedno pismo - dotyczyło to także obwodów znajdujących się za "linią Curzona"].

Po blisko 3-miesięcznym okresie całkowicie samodzielnej działalności, w końcu maja 1945 ppłk. "Mścisław" nawiązał kontakt z DSZ, której dowództwu, pomimo znaczącej różnicy zdań co do sposobów dalszego prowadzenia działalności konspiracyjnej [zwłaszcza prowadzenia walki czynnej] zdecydował się podporządkować. Realizując przyjętą przez płk Jana Rzepeckiego "Prezesa" koncepcję "rozładowania lasów", na przełomie lata i jesieni 1945 nastąpiło samorozwiązanie oddziałów partyzanckich AKO. Pozostałe struktury terenowe tej organizacji weszły w całości w skład tworzonego waśnie Zrzeszenia WiN. Bilans działalności AKO zamknął się liczbą kilkuset zlikwidowanych agentów UB [tylko w maju 1945 było ich ponad 200], likwidacją większości gminnych posterunków milicji, rozbiciem kilkudziesięciu grup operacyjnych UB, KBW i NKWD.

powrót