Narodowe Siły Zbrojne [NSZ]

Narodowe Siły Zbrojne są jedną z najbardziej znanych organizacji Polski Podziemnej okresu wojennego i powojennego, lecz mimo to wiedza na jej temat jest więcej niż skromna. NSZ utworzone we wrześniu 1942 z kilkunastu różnych organizacji wywodzących się z ruchu narodowego nigdy nie stanowiły jednolitej struktury. W marcu 1944 doszło do scalenia NSZ z AK, ale objęło ono tylko część NSZ-owskich oddziałów. Obok NSZ-AK istniała samodzielna organizacja, używająca nazwy NSZ. Ponieważ jej zaplecze polityczne wywodziło się w większości z przedwojennego Obozu Narodowo-Radykalnego, dla odróżnienia od NSZ-AK ta część nazywana jest NSZ-ONR. W okresie powojennym pod okupacją komunistyczną działały więc równolegle dwie organizacje używające tej samej nazwy.

Gen. bryg. Zygmunt Broniewski "Bogucki".

[fot.  grudzień 1944]

W konspiracji od 1939, w latach 1943-1944 Komendant Okręgu III [Lublin] NSZ. Od września 1944 inspektor Obszaru Zachód NSZ-ONR, od października 1944 p.o. dowódcy NSZ. W sierpniu 1945 zagrożony aresztowaniem przez UB przedostał się za granicę.

Zmarł we Francji w 1949.

Gdy w lutym 1945 działacze Stronnictwa Narodowego powołali nową organizację: Narodowe Zjednoczenie Wojskowe [NZW], w jej skład weszły oddziały NOW-AK i NSZ-AK. Poszczególne jednostki terenowe NZW często używały jednak dawnej nazwy - NSZ. Dlatego dziś trudno jest czasem ustalić, o którą organizację faktycznie chodzi.

Samodzielne NSZ dowodzone były przez gen. bryg. Zygmunta Broniewskiego "Boguckiego". Struktura terytorialna organizacji przedstawiała się następująco: do marca 1945 NSZ-ONR podzielony był na Okręgi, od 1 kwietnia tego roku - na Obszary i Okręgi. Szefem sztabu był płk pil. Piotr Abakanowicz "Barski", "Grządziel", szefem I Oddziału [organizacyjnego] był mjr Michał Pobocha "Bolesławski". Komendantami Obszarów byli:

Obszaru Zachód - mjr Stanisław Kasznica "Stanisław Wąsowski",

Obszaru Wschód - kpt. Mirosław Ostromęcki "Mirski",

Obszaru Południe - ppłk dypl. Jan Kamieński "Klimaszewski" [do sierpnia 1945], po nim płk pil. Piotr Abakanowicz "Barski", "Grządziel".

Ppłk Stanisław Kasznica "Przepona", "Wąsowski".

W konspiracji od 1939 w Organizacji Wojskowej Związek Jaszczurczy. Członek władz Komisariatu Cywilnego i Służby Cywilnej Narodu. W NSZ-ONR od lipca 1944. Szef Wydziału I [organizacyjnego] Dowództwa, od września 1944 Komendant Okręgu VIII [Częstochowa]. Od kwietnia 1945 inspektor Obszaru Zachodniego. Szef Rady Inspektoratów NSZ, od sierpnia 1945 p.o. dowódcy NSZ-ONR.

Aresztowany przez UB 15 lutego 1947. Skazany na karę śmierci 2 marca 1948.

Zamordowany w więzieniu mokotowskim 12 maja 1948.

W sierpniu 1945 przedostał się na Zachód zagrożony aresztowaniem przez UB Komendant NSZ gen. "Bogucki". W okresie do listopada 1945 NKWD i UB aresztowały większość kadry dowódczej tej organizacji. Szefem tzw. "Rady Inspektorów" i p.o. Komendanta Głównego NSZ został ppłk Stanisław Kasznica "Przepona", wokół którego została zorganizowana siatka wywiadu i propagandy. "Przepona" utrzymywał przez wiele miesięcy ścisłe kontakty z ośrodkiem politycznym NSZ w amerykańskiej strefie okupacyjnej Niemiec, gdzie stacjonowała "Brygada Świętokrzyska". Jesienią 1946 podporządkował się, wraz z pozostałymi w konspiracji resztkami struktur NSZ, Komendzie Głównej Narodowego Zjednoczenia Wojskowego.

Obok NSZ-ONR działała organizacja NSZ-SN, wywodząca się z tej części NSZ, która w 1944 podporządkowała się Armii Krajowej. Po jej rozwiązaniu w styczniu 1945 liczne struktury NSZ-AK nie zaprzestały działalności, powracając do nazwy NSZ. Tak było na Podlasiu i Lubelszczyźnie [tam powstała Tymczasowa Narodowa Rada Polityczna Ziem Wschodnich, która 6 lipca 1945 podporządkowała się Komendzie Głównej NZW] - oraz na Kielecczyźnie.

Płk pil. Piotr Abakanowicz "Barski", "Grey", "Grządziel".

Od maja 1944 w NSZ-ONR, Komendant Okręgu IB [Warszawa-Powiaty]. Od października 1944 do sierpnia 1945 szef sztabu Dowództwa NSZ-ONR, następnie Komendant Obszaru Południe. Aresztowany przez UB w październiku 1945, skazany na karę dożywotniego więzienia.

Zmarł 1 czerwca 1948 w więzieniu we Wronkach na skutek pobicia przez strażnika.

W rzeczywistości struktury te były częścią Narodowego Zjednoczenia Wojskowego, o czym świadczą zachowane dokumenty organizacyjne. Ponadto w kraju działały liczne grupy zbrojne, nawiązujące w nazwie do Narodowych Sił Zbrojnych, które nie miały bliższych powiązań z dowództwami NSZ-ONR i NSZ-SN, np. oddział mjr. Antoniego Żubryda "Zucha".

Okresem największej aktywności oddziałów partyzanckich NSZ były lata 1945-1946. Do największych sukcesów zaliczyć należy walkę z grupą operacyjną NKWD pod Kotkami w pow. Busko-Zdrój, stoczoną 28 maja 1945 przez oddział por. Stanisława [Zbigniewa?] Sikorskiego "Jaremę". Ze strony NSZ poległ dowódca oddziału i kilku żołnierzy [NKWD w swym raporcie podało liczbę 22 zabitych i 11 rannych członków NSZ].

Najdłużej działającym zgrupowaniem NSZ-ONR był tzw. VII Okręg dowodzony przez kpt. Henryka Flamego "Grota", "Bartka". W wyniku prowokacji UB około 200 jego żołnierzy zostało ujętych, a następnie zamordowanych bez sądu we wrześniu 1946 w okolicach Łambinowic pod Opolem, w niewyjaśnionych do dziś okolicznościach.

Kpt. Henryk Flame "Bartek", "Grot". Przed wojną instruktor-pilot w 2. pułku lotniczym. Podczas działań wojennych 1939 zestrzelony przez Niemców. W czasie okupacji w NSZ, m.in. Komendant Powiatu Cieszyn. W latach 1944-45 w NSZ-AK. Od wiosny 1945 d-ca zgrupowania partyzanckiego NSZ i Komendant Okręgu VII NSZ. Kilkanaście oddziałów zgrupowania - łącznie ok. 400 żołnierzy - pod jego dtwem stoczyło w latach 1945-47 ponad 240 walk z grupami oper. UB i KBW na terenie Podbeskidzia. 3 maja 1946 jego zgrupowanie opanowało Wisłę, w której NSZ odbyło kilkugodzinną defiladę. Od lipca 1946 w jego oddziale działali agenci UB, którzy we wrześniu tego roku doprowadzili do likwidacji ok. 200 żołnierzy NSZ w Łambinowicach. Po zerwaniu kontaktów z NSZ "Bartek" nawiązał współpracę z NZW, w ramach którego działał do marca 1947. Współpracował również ze zgrupowaniem "Ognia" i śląskim baonem KWP "Wędrowiec". Ujawnił się wraz z częścią swoich struktur w marcu 1947. 1 grudnia tego roku został skrytobójczo zastrzelony przez funkcjonariusza MO Rudolfa Dudka w Zabrzegu k/Czechowic.

Wobec NSZ komuniści dopuszczali się przeróżnych prowokacji, także w okresie okupacji niemieckiej. Na przykład oddziały Gwardii Ludowej [GL] i Armii Ludowej [AL] dokonywały napadów bandyckich i rabunkowych, pozostawiając w miejscu przestępstw swoiste "wizytówki": gazetki NSZ i fałszywe "pokwitowania", wystawione jakoby przez tę organizację. Metodę taką stosowali po wojnie także funkcjonariusze MO i UB - dane na temat podobnych akcji zawarte są nawet w dokumentach sądowych PRL. Na konto działalności NSZ zaliczono także wymordowanie 6 czerwca 1946 mieszkańców ukraińskiej wsi Wierzchowiny [pow. Krasnystaw], choć okoliczności tej zbrodni wskazują, że była ona dziełem komunistów. Nigdy bowiem w PRL nie usiłowano jej wyjaśnić i postawić sprawców przed sądem.

Mimo propagandy komunistycznej, zohydzającej tę oskarżaną o najpotworniejsze zbrodnie organizację, do jej nazwy nawiązywały liczne samodzielne antykomunistyczne organizacje młodzieżowe o zasięgu lokalnym, które powstawały na terenie kraju do początku lat 50-tych.

Maj 1945. Żołnierze PAS NSZ Okręgu Lubelskiego z oddziału mjr. Mieczysława Pazderskiego "Szarego" [siedzi w środkowym rzędzie, nad żołnierzem z MP-40].

Mjr Antoni Żubryd "Orłowski", "Zuch". Uczestnik obrony Warszawy we wrześniu 1939. Od zimy 1939 współpracownik wywiadu sowieckiego. W listopadzie 1941 aresztowany przez Gestapo, we wrześniu 1943 skazany przez niemiecki sąd doraźny na karę śmierci. Uciekł z miejsca egzekucji. Jesienią 1944 wstąpił do UB, gdzie został z-cą szefa PUBP w Sanoku. Utrzymywał kontakty z podziemiem antykomunistycznym. Zagrożony aresztowaniem, w czerwcu 1945, po uprzednim uwolnieniu więźniów z PUBP, wraz z kilkoma współpracownikami "poszedł do lasu". W odwecie UB aresztowało jego żonę, teściową i kilkuletniego synka. W odpowiedzi oddział "Żubryda" zlikwidował szefa PUBP w Sanoku, a następnie opanował posterunek MO w Haczowie, biorąc do niewoli jego załogę. "Żubryd" zagroził nowo powołanemu szefowi PUBP w Sanoku, że jeżeli nie wypuści jego bliskich, milicjanci zostaną rozstrzelani. Groźba poskutkowała.

Już w partyzantce mjr Żubryd nawiązał kontakt z NSZ. Stanął na czele kilkudziesięcioosobowego oddziału, który działał na terenie pow. Sanok. Oddział nosił nazwę Samodzielny Batalion Operacyjny NSZ "Zuch".

Stoczył wiele zwycięskich potyczek z grupami operacyjnymi NKWD, UB i KBW. Przeprowadził także szereg akcji likwidacyjnych. Broniąc ludności polskiej, "żubrydowcy" kilkakrotnie walczyli z oddziałami UPA.

Mjr Żubryd został zamordowany wraz z żoną Janiną przez agenta UB Jerzego Vaulina 24 października 1946 we wsi Malinówka.

Ostatnich żołnierzy Żubryda aresztowano w 1949.

Janina Żubryd z domu Praczyńska, żona Antoniego Żubryda.

Po zwolnieniu z aresztu UB stale przebywała w oddziale  męża.

Zastrzelona wraz z mjr. Żubrydem przez agenta UB Jerzego Vaulina 24 października 1946 we wsi Malinówka.

Zdjęcie wykonane przez UB we wsi Malinówka.

Ciała mjr. Antoniego Żubryda "Zucha" i jego żony Janiny, zastrzelonych przez agenta UB Jerzego Vaulina.

Vaulin, były żołnierz AK, posługiwał się w oddziale mjr. "Zucha" pseudonimem "Bronek", a w UB - "Mewa".

Mjr Antoni Żubryd "Zuch" - zdjęcie UB.

Jeszcze w latach 60-tych komunistyczna propaganda PRL budowała "prawdziwy" obraz majora, postrachu dzikich Bieszczadów.

W filmie "Ogniomistrz Kaleń" Ewy i Czesława Petelskich, mjr Żubryd przedstawiony został jako pospolity bandyta, bez pardonu mordujący spokojnych żołnierzy "ludowego" Wojska Polskiego...

powrót