Narodowe Zjednoczenie Wojskowe 1945-1956

Jedną z największych powojennych organizacji antykomunistycznych było NZW - Narodowe Zjednoczenie Wojskowe, które powstało po rozwiązaniu Armii Krajowej, choć przygotowania do jego powołania trwały już od listopada 1944. W skład NZW weszły struktury Narodowej Organizacji Wojskowej [NOW], włączone do AK w listopadzie 1942, Narodowych Sił Zbrojnych [NSZ], włączone do AK w marcu 1944, a także lokalne siatki konspiracyjne AK [m.in. na Białostocczyźnie i Mazowszu], w tym wywiadowcze, które nie podjęły działalności w organizacjach wykształconych na bazie AK ["Nie"-DSZ-WiN, ROAK, KWP itp.].

NOW

Narodowe Zjednoczenie Wojskowe tworzone było jako zaplecze wojskowe konspiracyjnego Stronnictwa Narodowego, w tym czasie najsilniejszej partii politycznego polskiego podziemia niepodległościowego. SN przeciwne było akcji "Burza" polegającej na zbrojnym wystąpieniu przeciw Niemcom i ujawnianiu sił AK wobec Sowietów. Partia ta uważała, że przyczyni się to jedynie do dekonspiracji żołnierzy przed NKWD i doprowadzi do dalszej, dramatycznej eksterminacji najbardziej ideowych elementów. Mimo to, oddziały NOW-AK oraz NSZ-AK, wypełniając lojalnie umowy scaleniowe z AK, wzięły udział w "Burzy" - a przede wszystkim w Powstaniu Warszawskim [np. baon NOW "Gustaw"]. Ich wkład był znacznie większy niż to dotychczas podawano w historiografii tego okresu.

Ppłk Tadeusz Danilewicz "Kuba", "Kossak", "Doman".

Oficer sł.st. WP. W konspiracji od 1939, początkowo w Narodowo-Ludowej Organizacji Walki, a od maja 1940 w NOW.

Od lipca 1941 z-ca szefa Oddziału Organizacyjnego KG NOW. Od września 1942 szef Oddziału Ogólno-Organizacyjnego Dowództwa NSZ. Po scaleniu NSZ z AK [7.III.1944] szef sztabu KG NSZ-AK. Uczestnik Powstania Warszawskiego.

Po utworzeniu NZW od maja 1945 pełnił funkcję szefa sztabu tej organizacji.

Od 1 czerwca 1945 Komendant Główny NZW. Zagrożony aresztowaniem, w grudniu 1945 przedostał się na Zachód.

Struktury NOW-AK i NSZ-AK nie były ujawnianie przed wkraczającymi na ziemie polskie wojskami sowieckimi, na skutek czego w mniejszym stopniu zostały rozpracowane i zinfiltrowane przez NKWD, a także przez działające agenturalnie oddziały partyzantki komunistycznej [sowieckiej i PPR-owskiej] - czyli tzw. "bandy pozorowane".

W dotychczasowej historiografii powojennego podziemia narodowego wyróżniano błędnie kilka organizacji: NZW, NOW i NSZ, w dodatku NZW posługiwało się także inną nazwą, która zresztą w większości Okręgów nie przyjęła się na trwałe: Narodowy Związek Zbrojny [NZZ].

Faktycznie istniały tylko dwie organizacje tego kierunku ideowego: NZW i NSZ.

Kpt. Włodzimierz Marszewski "Gorczyca", "Graba".

Oficer rezerwy WP. Działacz SN, w latach 1944-45 szef wywiadu KG NSZ-AK. Od lutego do czerwca 1945 szef wywiadu KG NZW. Po oficjalnym rozwiązaniu Delegatury Rządu na Kraj pełnił do października 1945 obowiązki Delegata Rządu RP na Wychodźstwie. Od grudnia 1945 do marca 1946 p.o. Komendanta Głównego NZW. Był współorganizatorem i przewodniczącym Komitetu Porozumiewawczego Organizacji Demokratycznych Polski Podziemnej. Był współautorem Memoriału opracowanego przez Komitet dla ONZ.

Aresztowany przez UB 7 stycznia 1947, skazany na karę śmierci i zamordowany 10 marca 1948 w więzieniu mokotowskim w Warszawie. Potajemnie pogrzebany na Służewie w pobliżu kościoła św. Katarzyny.

Narodowe Siły Zbrojne jako organizacja samodzielna, będąca kontynuacją tej części NSZ, która nie scaliła się z Armią Krajową, działały jednak tylko przez kilka miesięcy 1945. Zostały rozbite i zdekonspirowane aresztowaniami UB między lipcem a październikiem 1945 i faktycznie przestały istnieć. Na przełomie lat 1945/46 ich resztki zostały podporządkowane Komendzie Głównej NZW. Nieporozumienia wokół istnienia kilku odrębnych organizacji narodowych po wojnie wzięły się natomiast stąd, że niektóre lokalne struktury NZW działały pod nazwami wywodzącymi się z okresu okupacji niemieckiej: część Okręgów używała  nowej nazwy [NZW], były jednak i takie, które do końca działalności występowały pod nazwą Narodowej Organizacji Wojskowej [np. Okręg Rzeszów, część Okręgu Śląskiego] lub Narodowych Sił Zbrojnych [Lublin, Podlasie, Radom].

Płk Bronisław Banasik "Zrąb", "Stefan".

Oficer sł. st. WP. W konspiracji od 1939. W KG NOW jako szef Wydziału Uzbrojenia, następnie szef Wydziału Organizacyjnego.

Uczestnik Powstania Warszawskiego [szef sztabu 10. DP im. Macieja Rataja], po kapitulacji jeniec Oflagu Murnau.

Po powrocie do Kraju od marca 1946 do stycznia 1948 Komendant Główny NZW.

Aresztowany przez UB 14 stycznia 1948. Skazany trzykrotnie na karę śmierci zamienioną na karę dożywotniego więzienia.

Wyszedł na wolność w 1957.

Oprócz pionu zbrojnego istniały jeszcze inne struktury Stronnictwa Narodowego w konspiracji - Hufce Polskie [działały do połowy 1948], Młodzież Wielkiej Polski [grupująca młodzież szkół średnich] i Młodzież Wszechpolska [mająca zaplecze w młodzieży akademickiej] - funkcjonujące również do połowy 1948. Wydawały one własną prasę konspiracyjną i prowadziły działalność ideowo-polityczną.

Komendantem Głównym NZW został ppłk Albin Walenty Rak "Lesiński" [który w styczniu 1945 postanowił wycofać się z konspiracji], następnie ppłk Władysław Owoc "Paweł" [w marcu 1945 aresztowany przez UB], potem ppłk Tadeusz Danilewicz "Kossak", "Doman" [do listopada 1945], a po jego wyjeździe na Zachód funkcję tę pełnił przejściowo - do lutego 1946 - kpt. Włodzimierz Marszewski "Gorczyca" [równolegle był on kierownikiem Wydziału Wojskowego SN]. Ostatnim Komendantem Głównym był płk Bronisław Banasik "Stefan" [do aresztowania w styczniu 1948]. Szefem sztabu był ppłk Tadeusz Danilewicz "Kuba" [do czerwca 1945], następnie kpt. Jerzy Pilaciński "Lech" [od listopada 1945 - do listopada 1946] i mjr Józef Drelichowski "Hen" [do stycznia 1948]. Szefem I Oddziału [organizacyjnego] był por. Lechosław Roszkowski "Tomasz" [jako p.o. do kwietnia 1945], por. Kazimierz Mirecki "Kazimierz", "Żmuda" [do aresztowania w sierpniu 1945] i ponownie por. Lechosław Roszkowski "Tomasz" [do aresztowania w kwietniu 1946].

Por. Lechosław Roszkowski "Tomasz".

Aplikant adwokacki. Uczestnik konspiracji w ramach NOW, następnie [od 1942] w NSZ. Po scaleniu NSZ z AK zastępca szefa Służby Oświatowo-Wychowawczej [propagandy] KG NSZ-AK.

Uczestnik Powstania Warszawskiego w kompanii kpt. "Bradla" Kazimierza Leskiego, ciężko ranny. Po upadku Powstania zbiegł z transportu. Ponownie w konspiracji jako szef kolportażu przy Oddziale Propagandy KG NSZ-AK. Od wiosny 1945 do aresztowania przez UB 6 kwietnia 1946 szef Oddz. I [organizacyjnego] KG NZW, trzykrotnie skazany na karę śmierci. Zamordowany 15 stycznia 1948 w więzieniu mokotowskim. Potajemnie pogrzebany na Służewie w pobliżu kościoła św. Katarzyny.

Szefem II Oddziału [wywiadowczego] był kpt. Tadeusz Zawadziński "Wojciech" [do aresztowania w kwietniu 1946]. Przejściowo, przez kilka miesięcy w 1945, funkcję tę pełnił mjr "Józef" NN. Szefem III Oddziału [propagandy] był por. Witold Borowski "Witold" [do aresztowania w kwietniu 1945], po nim kpt. Jerzy Pilaciński "Lech" [do jesieni 1945] i por. Jan Golka "Klemens" [do aresztowania w kwietniu 1946]. Szefem IV Oddziału [Pogotowia Akcji Specjalnej - PAS] był mjr Włodzimierz Kozakiewicz "Barry" [do aresztowania w kwietniu 1945], po nim kpt. Jan Morawiec "Henryk", "Remisz", "Rębacz", "Tajfun" [do aresztowania w marcu 1946]. Wydziałem łączności kierowała ppor. Ruta Czaplińska "Ewa" [do aresztowania w kwietniu 1946]. Kierownikiem Biura Dokumentów był por. Mieczysław Gawdzik "Michał Bończa", następnie Stefan Morawiec "Czarny" [do aresztowania w marcu 1946]. Biuro Finansowe prowadził Ludwik Staniszewski "Ludwik".

Kpt. Tadeusz Zawadziński "Wojciech".

W konspiracji w szeregach Narodowo-Ludowej Organizacji Walki, następnie [od 1942] w Dowództwie NSZ, gdzie pełnił funkcję oficera do zleceń specjalnych. Od maja 1944 Inspektor KG NSZ-AK. Współtwórca NZW. Od czerwca 1945 z-ca szefa II Wydziału [wywiad] NZW. Od jesieni 1945 do aresztowania przez UB 8 kwietnia 1946 p.o. szefa II Wydziału. Sądzony w procesie KG NZW, trzykrotnie skazany na karę śmierci. Zamordowany 15 stycznia 1948 w więzieniu mokotowskim. Potajemnie pogrzebany na Służewie w pobliżu kościoła św. Katarzyny.

Istniała ponadto Narodowa Organizacja Wojskowa Kobiet [NZWK], a jej Komendantką była Maria Mirecka "Marta" [do wyjazdu na Zachód w listopadzie 1945], jej zastępczynią była ppor. Maria Grotowska "Amazonka".

W listopadzie 1945 zostało utworzone Biuro Informacji KG, które pełniło funkcje organizacyjnego szefostwa sztabu, z kpt. Jerzym Pilacińskim "Lechem" na czele.

Podział terenowy NZW ustalony został "Rozkazem Specjalnym Nr 1" z dn. 26 czerwca 1945. Cały kraj został podzielony na Obszary i Okręgi, te zaś, zależnie od potrzeb i siły organizacji, dzieliły się na Powiaty. Przewidywano powołanie pięciu Obszarów, obsadzone personalnie zostały jednak tylko trzy: Warszawski [I], Lubelski [II] i Pomorski [V]. Każdy Obszar miał się składać z trzech Okręgów [Lubelski wyjątkowo z dwóch, ale już wkrótce wydzielono w nim dodatkowy Okręg Podlasie].

Kpt. Jan Morawiec "Remisz", "Błażej", "Tajfun", Rębacz".

Związany z Oddziałem Wydzielonym WP mjr. "Hubala". Od 1940 w NOW, Komendant Powiatu Tomaszów Maz. Od jesieni 1942 oficer do zleceń specjalnych Dowództwa NSZ, w 1944 szef I Oddz. [organizacyjnego] w Komendzie Okr. Lublin NSZ-AK. Sześciokrotnie aresztowany przez Niemców - za każdym razem udawało mu się uciec dzięki dużej sprawności fizycznej. Od jesieni 1944 szef Kedywu Okr. Lublin AK. Po raz pierwszy aresztowany przez UB w grudniu 1944 w Lublinie - wyskoczył przez okno z I piętra podczas przesłuchania. Od lutego 1945 Wiceprezes Tymczasowej Narodowej Rady Politycznej Ziem Wschodnich, której podlegała Komenda Ziem Wschodnich NSZ. W lipcu 1945 został szefem IV Wydziału [PAS] w KG NZW. Podlegały mu wszystkie oddziały partyzanckie [PAS] NZW na terenie kraju. 13 marca 1946 zdołał wyrwać się z "kotła" UB w Łodzi. postrzelił przy tym dwóch UB-eków. Ponownie wpadł w zasadzkę 22 marca 1946 - ale i tym razem udało mu się uciec. Jednak tego samego dnia został aresztowany na punkcie kontaktowym przy ul. Wołoskiej w Warszawie. Podjął nieudaną próbę ucieczki, jednak zaciął mu się pistolet i został postrzelony w udo. Osadzony na Mokotowie, mimo ciężkiego śledztwa i tortur, zorganizował wewnętrzną łączność z pozostałymi członkami KG NZW. Przygotowywał kolejną próbę ucieczki...

Sądzony w procesie K-dy Gł. NZW, 7-krotnie skazany na karę śmierci. Zamordowany 15 stycznia 1948 w więzieniu mokotowskim. Potajemnie pogrzebany na Służewie w pobliżu kościoła św. Katarzyny.

Komendantem I Obszaru był mjr Mieczysław Grygorcewicz "Ostromir" [do aresztowania w październiku 1945], następnie mjr Marian Kamiński "Rawicz" [do tragicznej śmierci w marcu 1946].

W skład I Obszaru wchodziły Okręgi:

- Okręg I [Warszawa] - komendanci: kpt. Zbigniew Kulesza "Młot", "Grawicz" [do kwietnia 1947], por. Józef Kozłowski "Las", "Vis" [do aresztowania w czerwcu 1948] i pchor. Witold Borucki "Dąb", "Babinicz" [zginął w sierpniu 1949];

- Okręg II [Olsztyn] - komendanci: mjr Romuald Kozioł "Masław", "Pojawa" [do aresztowania w październiku 1945] i mjr Marian Kozłowski "Lech", "Dąbrowa", "Przemysław" [do ujawnienia części Okręgu w kwietniu 1947];

- Okręg III [Białystok] - komendanci: mjr Mieczysław Grygorcewicz "Miecz" [do września 1945], mjr Jan Szklarek "Roja", "Kotwicz" [do aresztowania w marcu 1946], płk Władysław Żwański "Błękit" [zginął 1 lipca 1948] i por. Kazimierz Żebrowski "Bąk" [do tragicznej śmierci w grudniu 1949].

Komendantem II Obszaru był ppłk Tadeusz Zieliński "Wujek", "Dyzma", "Zielonka" [do aresztowania w marcu 1946], który równolegle dowodził Okręgiem IV [Lublin].

W skład II Obszaru wchodziły Okręgi:

- Okręg IV [Lublin] - po ppłk. Tadeuszu Zielińskim jego komendantem był kpt. Anioł Kazimierz Kozłowski "Pewron", "Wron" [do sierpnia 1946];

- Okręg V [Rzeszów] - komendanci: mjr Kazimierz Mirecki "Kazimierz", "Dominik", Tadeusz", "Żmuda" [do maja 1945], prof. Józef Sałabun "Grom" [do października 1945] i kpt. Piotr Woźniak "Wir" [do ujawnienia części Okręgu w kwietniu 1947].

Wkrótce w składzie II Obszaru wydzielono Okręg Podlasie, którym dowodził Wincenty Pic "Łaska" [do tragicznej śmierci w kwietniu 1946], następnie mjr Karol Sęk "Rolka" [do aresztowania w grudniu 1950].

Obszar III nie został zorganizowany.

W jego skład wchodziły Okręgi:

- Okręg VI [Kielce], którym dowodzili: mjr Stefan Figurski "Zenon" [do aresztowania w październiku 1945] i kpt. "Romuald" NN - prawdopodobnie do jesieni 1946;

- Okręg VII [Kraków], którym dowodził por. Jerzy Hass "Robert" [do aresztowania w kwietniu 1946];

- Okręg VIII [Śląsk] - istniała tu tylko Komenda PAS [do marca 1946].

Obszar IV także nie został sformowany. Składał się z następujących Okręgów:

- Okręg IX [Łódź] - istniała tu tylko Komenda PAS z por. Antonim Kularskim "Magistrem" [Łódź była bowiem siedzibą Komendy Głównej - do marca 1946];

- Okręg X [Poznań] - komendant mjr Leon Klencer "Jan";

- Okręg XII [Opole] - komendant kpt. dr Stanisław Józefowicz "Wit", "Radwan".

Komendantem Obszaru V był mjr Franciszek Przysiężniak "Marek" [do grudnia 1945]. W skład Obszaru wchodziły Okręgi:

- Okręg XII [Gdańsk] - komendant mjr Stanisław Pietrasiewicz "Orlicz", "Orski" [do aresztowania w maju 1946];

- Okręg XIII [Pomorze] - komendanci: mjr Franciszek Przysiężniak "Marek" [do grudnia 1945] i mjr Stefan Jakubowski "Topór" [do aresztowania w czerwcu 1946];

- Okręg XIV [Szczecin] - istniała tu tylko Komenda PAS do 1946, na jej czele stał "Henryk" NN.

Mjr Włodzimierz Kozakiewicz "Barry".

W konspiracji od 1939 - w NOW, od 1942 w NSZ. Równolegle był d-cą Batalionu Szturmowego "Wkra" PKB w Warszawie, który podlegał DR. Od wiosny 1943 d-ca żandarmerii PKB. Uczestnik Powstania Warszawskiego, d-ca utworzonego przez siebie "Oddziału Barrego", następnie 9-25.VIII.1944 d-ca żandarmerii Grupy "Północ". Faktycznie dowodził żandarmerią do końca obrony Starówki, będąc w ostatnich dniach szefem kwatery płk. "Wachnowskiego". We wrześniu 1944 w zgrupowaniu "Sosna" w Śródmieściu. Od lutego 1945 w KG NZW jako szef IV Wydziału - Pogotowia Akcji Specjalnej [PAS]. Aresztowany przez NKWD w kwietniu 1945, osadzony w obozie w Rembertowie. W nocy 20/21 maja 1945 uwolniony w wyniku akcji oddziału por. Eugeniusza Wasilewskiego "Wichury", którego oddział rozbił obóz uwalniając kilkuset więźniów. Po ucieczce ukrywał się i do konspiracji już nie wrócił. Ponownie aresztowany przez UB, zamarł wkrótce po wyjściu z więzienia.

Powyższa struktura organizacyjna przechodziła pewne modyfikacje: w latach 1946-1948 istniał Okręg XXIII [Zachodnie Mazowsze]. Jego komendantem był por. Stefan Bronarski "Roman" [do aresztowania 26 września 1948]. Ponadto Warszawa-Miasto, jako jednostka wydzielona podlegała Komendzie Głównej. Komendantem NZW w Warszawie był ppor. Stefan Nowaczek "Wilk" [do aresztowania w grudniu 1945]. Na przełomie 1945/46 Komendzie Głównej NZW podporządkowały się resztki NSZ-OP z jej przywódcami: ppłk Stanisławem Kasznicą "Przeponą" i mjr. Lechem Neymanem "Domaratem", ale były to głównie pozostałości pionu wywiadu tej organizacji. Jesienią 1946 do NZW przyłączył się VII Okręg NSZ z dowódcą kpt. Henrykiem Flame "Bartkiem", rozbity na skutek prowokacji UB [w jej wyniku zostało aresztowanych, a następnie zamordowanych bez sądu ok. 200 żołnierzy NSZ].

Mjr Franciszek Przysiężniak "Ojciec Jan", "Marek". Oficer sł. st. WP. W konspiracji od 1939 - w NOW, od 1942 d-ca samodzielnego oddz. partyzanckiego NOW-AK. W 1945 komendant Oddziałów Leśnych NZW Okręgu Rzeszowskiego. 6.V.1945 osobiście dowodził zgrupowaniem NZW w walce z NKWD pod Kuryłówką. Była to jedna z największych bitew polskiego podziemia antykomunistycznego z NKWD. Po stronie NZW walczyły oddziały "Wołyniaka", "Radwana", "Lisa" i "Majki" - łącznie ok. 200 żołnierzy. NKWD zostało zmuszone do odwrotu tracąc w walce 56 poległych.

Zagrożony aresztowaniem przeniósł się na Pomorze, gdzie został Komendantem Obszaru V [pomorskiego] NZW, pełniąc tę funkcję do grudnia 1945. Aresztowany przez UB w maju 1946, skazany na 5 lat więzienia. W 1947 zwolniony na mocy amnestii. Ponownie aresztowany we wrześniu 1948. W więzieniu przebywał do 1954.

Janina z Oleśkiewiczów Przysiężniak "Jaga", żona mjr. Franciszka Przysiężniaka "Ojca Jana". W kwietniu 1945 aresztowana przez UB, była wówczas w siódmym miesiącu ciąży. Miała 23 lata. Po całonocnym przesłuchaniu i torturowaniu zawieziono ją do Kuryłówki. Pozwolono jej wysiąść z samochodu i udać się do domu rodziców. Po przejściu kilkunastu kroków została zastrzelona serią z pepeszy w plecy przez funkcjonariusza UB z Niska...

Został on zlikwidowany latem 1945 podczas rozbrajania posterunku MO w Kamieniu.

We wszystkich rozkazach i dokumentach NZW sprawa odzyskania niepodległości była dobitnie podkreślana. Najbardziej lakonicznie i precyzyjnie formułował to rozkaz Komendanta Głównego z dnia 1 września 1945:

"1. Walczymy o pełne wyzwolenie Polski spod okupacji i wpływów sowieckich zarówno bezpośrednich, jak i za pośrednictwem swoich agentów [grupa Bieruta].

2. Prowadzimy walkę o całość ziem wschodnich w granicach z 1939 r.

3. Z walki o Wielką Polskę nie zrezygnujemy pod wpływem terroru Rosji Sowieckiej i jej agentur".

Działalność NZW jest postrzegana głównie przez akcje zbrojne, które w wyniku rozwoju sytuacji wewnętrznej [nasycenie tereniu Polski przez wojska sowieckie, w tym dywizje NKWD, przeznaczone do zwalczania polskiego podziemia niepodległościowego], prowadzone były, szczególnie w latach 1945-1947, na dużą skalę. Poszczególne oddziały NZW, grupowane głównie w pionie Pogotowia Akcji Specjalnej i dochodzące początkowo do liczebności 200-300 ludzi, toczyły zacięte walki z grupami operacyjnymi NKWD, UB, KBW, MO i ORMO, w mniejszym zaś stopniu z oddziałami "ludowego" WP. Formowane były przede wszystkim w Okręgach wschodnich: na Białostocczyźnie, Rzeszowszczyźnie i Lubelszczyźnie. Początkowo odnosiły nawet znaczne sukcesy. Do takich zaliczyć można choćby słynną bitwę zgrupowania oddziałów NZW Okręgu Rzeszowskiego dowodzonych przez mjr. Franciszka Przysiężniaka "Ojca Jana" pod Kuryłówką w dniu 6 maja 1945.

Por. Kazimierz Żebrowski "Bąk". W konspiracji od 1939. W ZWZ Kmdt Placówki Szczepankowo. W czerwcu 1941 aresztowany wraz całą rodziną przez NKWD. Zdołał zbiec z transportu na Sybir z 11-letnim synem Jerzym, który od tej pory, jako "Konar", był stale z ojcem w konspiracji. Od 1943 żołnierz NSZ. Uczestnik akcji "Burza". Pod koniec 1944 ponownie aresztowany przez NKWD pod fałszywym nazwiskiem i zesłany do łagru. Po kilku miesiącach podjął udaną próbę ucieczki. Powrócił na Białostocczyznę i  natychmiast wstąpił do NZW. Dowodził kompanią, następnie baonem działającym na terenie pow. Łomża. Od września 1947 Kmdt Powiatu Wysokie Mazowieckie, a od kwietnia 1948 również pow. Łomża. Nie ujawnił się w czasie amnestii 1947. W lipcu 1948 stanął na czele K-dy Okr. Białystok NZW. Poległ 3 grudnia 1949 w walce z gr. oper. II Brygady KBW i UB. Próbował z synem wyrwać się z okrążenia. "Konara" dosięgły jednak kule. Widząc to wrócił do leżącego syna, pożegnał się z nim i dwoma strzałami dobił rannego. Ranny "Bąk" ruszył w kierunku pobliskich olszyn. Gdy otrzymał kolejne trafienie z rkm - dobił się...

Jerzy Żebrowski "Konar". Żołnierz NZW z Okręgu Białystok. W konspiracji od 1941, od momentu ucieczki z transportu wraz z ojcem Kazimierzem Żebrowskim "Bąkiem". 3 grudnia 1949 ciężko ranny w czasie próby przebicia się z okrążenia. dobity przez swojego ojca.

Gospodarz, u którego się ukrywali, wspominał, że często z ojcem rozmawiali, co robić w przypadku braku możliwości wydostania się z "kotła". Zawsze powtarzali, że w takiej sytuacji nie dadzą się wziąć żywcem. Wiedzieli, że nie ma dla nich odwrotu, a w przypadku dostania się w ręce UB czekają ich tortury podczas których mogą wydać osoby udzielające im pomocy.

Słowa dotrzymali...

W bitwie tej poległo kilkudziesięciu żołnierzy NKWD. Operacje zbrojne na dużą skalę prowadziły również oddziały partyzanckie NZW na Białostocczyźnie, na północnym Mazowszu, na Lubelszczyźnie i Podlasiu. W innych rejonach Polski, gdzie nie było sprzyjających warunków do prowadzenia działań partyzanckich, istniały mniejsze, liczące od kilkunastu do kilkudziesięciu ludzi oddziały. Ta taktyka prowadzenia działań była skuteczniejsza, pozwalała bowiem unikać obław, organizowanych przez grupy operacyjne NKWD i MBP, a przede wszystkim dużych pacyfikacji, prowadzonych przez jednostki "ludowego WP" i KBW.

Oddziały NZW starały się, podobnie jak inne organizacje, nie walczyć z wojskiem, wychodząc z założenia, że służą w nim żołnierze z poboru, tacy sami Polacy jak w oddziałach niepodległościowych. W tym celu wydawano specjalne odezwy i ulotki. Przykładowo na jednej z nich, z terenu Białostocczyzny, w 1946 apelowano:

"Żołnierze!

Nie bierzcie udziału w tzw. pacyfikacji. Hańbą okrywa Was skierowanie broni przeciwko Armii Podziemnej. Żądajcie innych mundurów dla resortu bezpieczeństwa."

Kpt. Romuald Rajs "Bury". Od 1940 w ZWZ-AK na Wileńszczyźnie. Od 1943 w III Brygadzie mjr. "Szczerbca". W lipcu 1944 brał udział w zdobywaniu Wilna. Po aresztowaniu "Szczerbca" przez Sowietów objął po nim dowodzenie III Brygadą. Wkrótce rozwiązał oddział. Po ukryciu broni zgłosił się do LWP pod nazwiskiem "Jerzy Góral". Wojskowym transportem przedostał się do Białegostoku. W styczniu 1945 objął dowodzenie plutonu w Baonie Ochrony Lasów Państwowych. Tam nawiązał z nim kontakt mjr "Łupaszka", wydając mu rozkaz dołączenia do V Brygady Wileńskiej AK. "Bury" wraz z 29 żołnierzami zameldował się 9.V.1945 u "Łupaszki" i objął dowodzenie 2. szwadronem Brygady. Po rozwiązaniu V Brygady podporządkował się wraz ze swoim szwadronem Komendzie Okr. NZW Białystok i został d-cą III Brygady Wileńskiej NZW. 22.IX.1945 został szefem PAS w Komendzie NZW Białystok, zachowując dowodzenie III Brygadą - największym na Białostocczyźnie oddziałem NZW [w II 1946 - 180 żołnierzy]. W styczniu 1946 zgrupowanie kpt. "Burego" przeprowadziło  kontrowersyjną akcję odwetową w kilku wsiach białoruskich w pow. bialskopodlaskim. W jej wyniku, za współdziałanie z NKWD i dążenie do przyłączenia tych ziem do ZSSR, w czterech wsiach żołnierze "Burego" rozstrzelali 48 mieszkańców. Oprócz tego rozstrzelano 28 furmanów z grupy 50 osób przyłapanych na wyrębie lasu w Puszczy Białowieskiej. Komenda Okr. NZW Białystok uznała, że "Bury" znacznie przekroczył swe uprawnienia, jednak sprawę pełnego wyjaśnienia i wyciągnięcia konsekwencji odłożono na okres późniejszy. W listopadzie 1946 "Bury" otrzymał urlop organizacyjny. Nie ujawnił się w 1947 w czasie amnestii. Aresztowany 17.XI.1948, skazany na śmierć, stracony 30.XII.50 w Białymstoku.

Mimo strat w ludziach na skutek walk i aresztowań, aż do końca lat 40-tych udawało się odtwarzać stan osobowy w oddziałach, albowiem zaplecze organizacyjne i napływ ochotników, a także ludzi "spalonych" w siatkach konspiracyjnych był znaczny. Mniejsze, kilku- i kilkunastoosobowe oddziały, głównie PAS, przetrwały do lat 50-tych, szczególnie w Okręgu Białostockim i na Mazowszu. W tych też Okręgach najdłużej utrzymały się Komendy Powiatowe, które trwały do początku lat 50-tych. Ostatnia z nich, Komenda Powiatowa NZW Bielsk Podlaski, ujawniła się w Warszawie dopiero... jesienią 1956!

Żołnierze III Brygady NZW, Białostocczyzna 1945. Od lewej: por. Kazimierz Chmielowski "Rekin", kpt. Romuald Rajs "Bury", NN, por. Włodzimierz Jurasow "Wiarus".

Obok pionu zbrojnego NZW dobrze rozwinięte były siatki wywiadu, włącznie z "wtyczkami" w lokalnych urzędach UB i MO - szczególnie w początkowym okresie 1945-1946. Było to możliwe tam, gdzie "władza ludowa" nie cieszyła się istotnym poparciem społecznym i nie mogła liczyć na masową współpracę donosicieli. Bardzo skuteczną metodą walki z okupacją komunistyczną, szczególnie w początkowym okresie, było zgłaszanie własnych "ochotników" do służby w szeregach UB. Po przejściu odpowiedniego szkolenia [w Centrum Wyszkolenia MBP!], wracali oni do podziemia bogatsi o "nowe doświadczenie" i znający prowokacyjne metody walki z podziemiem, techniki werbowania agentury, metody przenikania w szeregi organizacji podziemnych. Do tego zadania dobierano specjalnie wyselekcjonowanych oficerów i podoficerów, których wiedza zdobyta w UB, była wprost bezcenna i służyła im przez następne lata do ochrony organizacji.

1946, żołnierze PAS Okręgu NZW Białystok, od lewej "Młodzik" i "Wydra" Ryszard Sosnowski.

Bardzo istotną rolę, dziś niedocenianą przez historyków, pełnił pion propagandy. Jego zadaniem było wydawanie konspiracyjnej prasy, ulotek, udostępnianie informacji niedostępnych w oficjalnej propagandzie reżimu bądź też podawanych w sposób tendencyjny. Prawie wszystkie Okręgi, a także niektóre Powiaty wydawały własne periodyki. Początkowo na ten wysiłek zdobywały się też niektóre oddziały leśne. Istniała też oczywiście prasa centralna, wśród której pozycję wiodącą zajmował początkowo tygodnik, następnie dwutygodnik "Walka", mający nieprzerwaną tradycję i ciągłość od wiosny 1940. Był to oficjalny organ SN i NZW. O jego popularności może świadczyć fakt, że niektóre terenowe ogniwa NZW wydawały pisma o takiej samej nazwie.

Kpt. "Bury" na czele zwiadu konnego zgrupowania PAS Okręgu Białystok NZW.

Kpt. Romuald Rajs "Bury" - fotografia z więzienia MBP.

W NZW istniał także pion sądownictwa. Brak jest pełniejszych danych o jego funkcjonowaniu na szczeblu centralnym, poza nazwą "Sąd Organizacyjny" i jedynym do dziś zachowanym protokołem posiedzenia z dn. 5 stycznia 1946. Sądownictwo było także zorganizowane na szczeblach Okręgów i Powiatów, zaś w oddziałach leśnych istniały Wojskowe Sądy Doraźne, zajmujące się sprawami dyscyplinarnymi członków NZW oraz sprawami konfidentów, zagrażających  organizacji. Z zachowanych dokumentów NZW z tego zakresu wynika, iż podstawą wydawanych wyroków były spisywane zeznania świadków. W skład sądu wchodzili każdorazowo: oficer, podoficer i szeregowiec. Sądownictwo NZW było obarczone szczególną odpowiedzialnością, musiało dbać o poziom moralny własnych członków, usuwając z organizacji za drobniejsze wykroczenia jednostki mniej subordynowane [odpowiednie dane z tego zakresu były publikowane w prasie, pseudonimy osób usuniętych z organizacji podawano w rozkazach]. Za najpoważniejsze przestępstwa wymierzano kary śmierci [np. za brak rozliczeń z organizacją z przeprowadzonych akcji rozstrzelany został szef PAS jednego z Okręgów w stopniu majora]. Podobnie było w przypadku osób spoza organizacji. I tu stosowano gradację kar: od grzywny na rzecz NZW aż po karę śmierci w przypadku rabunków i bandytyzmu, dokonywanego pod szyldem organizacji niepodległościowych. A była to plaga tamtych czasów...

Styczeń 1947, Ostrów Mazowiecka. Oddział PAS por. Zbigniewa Żwańskiego "Nocy".

Od końca lat 40-tych poszczególne struktury NZW działały w rozproszeniu, pozbawione instancji kierowniczych, nastawiając się na przetrwanie. Trzeba tu dodać, że po utracie kontaktów z KG NZW [która przestała istnieć z początkiem 1948], poszczególne Okręgi, a z czasem i Powiaty, które prowadziły jeszcze działalność, wyłaniały swych dowódców w drodze demokratycznych wyborów. Dokonywało się to podczas spotkań osób, pełniących funkcje kierownicze [funkcyjni w sztabach terytorialnych, dowódcy oddziałów i patroli partyzanckich], a głosowanie było tajne. Dzięki tej metodzie wybrano osoby obdarzone szczególnym szacunkiem i zaufaniem, które w zamian miały zagwarantowane absolutne posłuszeństwo podwładnych. W warunkach tej szczególnej konspiracji, gdy działania UB nastawione były przede wszystkim na pozyskiwanie agentury i rozbicie NZW od wewnątrz, taki dobór dowódców gwarantował zachowanie ciągłości działania organizacji. Funkcjonowały wówczas samodzielne Okręgi: Warszawski [Mazowsze] - do sierpnia 1949, Białostocki - do grudnia 1949, Siedlecki [Podlasie] - do grudnia 1950. Jeszcze dłużej istniały poszczególne Komendy Powiatowe: Maków Mazowiecki - do sierpnia 1950, Ciechanów - do kwietnia 1951, Wysokie Mazowieckie - do marca 1952, Kolno [Łomża Płn.] - do kwietnia 1952, Bielsk Podlaski - do jesieni 1956.

Sierż. Mieczysław Dziemieszkiewicz "Rój".

Młodszy brat Romana - por. "Adama", "Pogody".

Żołnierz PAS Okręgu Północne Mazowsze NZW. Uczestnik rozbicia aresztu PUBP w Krasnosielcu. Od 1947 d-ca oddziału PAS w Okr. Północne Mazowsze. Po rozbiciu Sztabu K-dy Okr. [w czasie boju 25 czerwca 1948 pod m. Kadzidło] "Rój" podjął próbę odbudowania struktur NZW na szczeblu K-dy Okr. Podporządkował sobie kilka patroli PAS liczących w sumie ok. 40 żołnierzy. Patrole te - częściowo rozbite przez obławy KBW - prowadziły aktywną działalność bojową - głównie akcje likwidacyjne.

Sierż. "Rój" zginął w walce z 264-osobową grupą operacyjną KBW 13 kwietnia 1951 w okolicach wsi Szyszki.

W ramach Powiatów istniał podział na plutony, kompanie i bataliony. Poszczególne jednostki organizacyjne wydzielały patrole Pogotowia Akcji Specjalnej [PAS], przeznaczone do zadań specjalnych: ochrony organizacji i ludności cywilnej, przeprowadzania akcji zbrojnych i likwidacji groźnych agentów. Po rozbiciu lokalnych struktur NZW ci żołnierze, którzy pozostali przy życiu, powoływali często samodzielne organizacje konspiracyjne, nawiązujące do tradycji i idei NZW, wykorzystując zachowane siatki konspiracyjne.

Żołnierze patrolu NZW plut. Eugeniusza Lipińskiego "Mrówki", polegli w walce z KBW i UB. Leżą od lewej: Stanisław Radomski "Kula", Stanisław Garliński "Cichy", Eugeniusz Lipiński "Mrówka", Alfred Gadomski "Kajdan" i Eugeniusz Kuligowski "Ryś". UB-ecy robiąc "dokumentację akcji" bardzo często w ten właśnie sposób sadzali swoje ofiary pod ścianami...

Jesień 1956 była faktycznym kresem istnienia NZW - do tego czasu poszczególne ogniwa organizacji zostały rozbite przez grupy operacyjne UB i KBW lub też zaprzestały jakiejkolwiek działalności.

Po 1956 w terenie utrzymywali się - wyłącznie dzięki pomocy siatek organizacyjnych i lokalnej ludności - ostatni partyzanci. Michał Krupa "Wierzba" [z oddziału por. Józefa Zadzierskiego "Wołyniaka", a po jego rozbiciu partyzant oddziału Adama Kusza "Adama", "Garbatego"] dotrwał w konspiracji do lutego 1959. Andrzej Kiszka "Dąb" z tego samego oddziału ukrywał się w bunkrze koło Huty Krzeszowskiej do aresztowania 31 grudnia 1961...

Żołnierze PAS powiatu Kolno NZW, Okręg Mazowsze - prawdopodobnie 1950.

Od lewej:

- Marian Borys "Czarny", od kwietnia 1952 dowódca oddziału PAS NZW, zginął w walce w 1954;

- Hieronim Rogiński "Róg", Komendant Powiatu Kolno NZW, jednocześnie d-ca 15-osobowego oddziału PAS, zginął w walce 17 kwietnia 1952;

- Stanisław Śledzik "Huragan".

Żołnierze PAS powiatu Kolno NZW, Okręg Mazowsze - prawdopodobnie 1950.

Stoją od lewej:

- Stanisław Waszkiewicz "Piskorz", szef PAS Powiatu, ciężko ranny w głowę, wyleczony dzięki uporowi i wytrwałości Komendanta Powiatu "Roga", który przez cały czas opiekował się nim. Nie odzyskał pełnej sprawności fizycznej. W kwietniu 1952 opuścił kryjówkę i wydał UB schronienie "Roga"...

- Władysław Sadłowski "Twardy", "Franek", zginął 11 listopada 1953;

w drugim rzędzie od lewej:

- Marian Borys "Czarny";

- Stanisław Śledzik "Huragan";

w dolnym rzędzie od lewej siedzą:

- Hieronim Rogiński "Róg", Komendant Powiatu,

- Stanisław Grajek "Mazur".

5 lipca 1953, okolice wsi Niedziałki pow. Mława. Żołnierze PAS z oddziału por. Wacława Grabowskiego "Puszczyka" [drugi od prawej] polegli w walce z 1300-osobową grupą operacyjną KBW-UB. Zdjęcie wykonane przez UB...

Rok 1947. Por. Henryk Jastrzębski "Bohun", "Zbych".

Dowódca oddziału PAS operującego na terenie pow. Łomża. Jego oddział odniósł kilka zwycięstw w potyczkach z grupami KBW i UB. M.in. 23 października 1945 w okolicach Jedwabnego "Zbych" wraz z oddziałem ppor. Michała Bierzyńskiego "Sępa" całkowicie rozbił kilkudziesięcioosobową grupę operacyjną UB.

Od czerwca 1946 szef PAS Powiatu Łomża Południowa.

Był przeciwnikiem amnestii i przerwania walki. Po śmierci por. Tadeusza Narkiewicza "Ciemnego" [6.IX.1947] objął stanowisko Komendanta Powiatu NZW Łomża.

Aresztowany przez UB 3 kwietnia 1948, dziesięć dni później popełnił samobójstwo w celi PUBP w Łomży.

Rok 1947. Żołnierze PAS Okręgu Białystok NZW z oddziałów por. "Ciemnego" i por. "Zbycha".

Andrzej Kiszka "Leszczyna", "Dąb", żołnierz NSZ, samoobrony AK-WiN i NZW. Dopiero w 1961 udało się funkcjonariuszom SB i MO osaczyć go w bunkrze...

Skazany na dożywocie jako zwykły bandyta, wyszedł na wolność w 1971. Władze sądowe "III Rzeczypospolitej" odmówiły mu prawa do rehabilitacji...

Okręg ten utworzony został latem 1946 na bazie byłych żołnierzy Kedywu Inspektoratu Płocko-Sierpeckiego AK i 11 Grupy Operacyjnej NSZ. W pierwszym okresie działalności obejmował swoim zasięgiem pogranicze województw warszawskiego i bydgoskiego [powiaty: sierpecki, mławski, lipnowski i rypiński], a następnie także powiaty włocławski, płocki, płoński oraz częściowo działdowski i ciechanowski.

Por. Stefan Bronarski "Liść", "Roman".

W konspiracji od 1939 w Tajnej Armii Polskiej [TAP], następnie od 1942 w Narodowych Siłach Zbrojnych.

Od lipca 1944 [po scaleniu NSZ z AK] do stycznia 1945 szef Kedywu Obwodu Płock AK. Następnie w NZW, od 1946 Komendant XXIII Okręgu NZW - Zachodnie Mazowsze.

Aresztowany przez UB 26 września 1948, skazany pięciokrotnie na karę śmierci. Zamordowany w więzieniu w Warszawie 18 stycznia 1951.

Funkcję Komendanta XXIII Okręgu pełnił por. Stefan Bronarski "Roman". Członkami sztabu byli: por. Jan Przybyłowski "Onufry" - szef wywiadu, por. Stefan Majewski "Szczepan", "Ekscelencja" - szef Informacji i Propagandy, por. Józef Boguszewski "Lew" - d-ca oddziału bojowego oraz por. Jerzy Wierzbicki "Dodek" i Stanisław Lewandowski "Ogrodnik".

Działalność Okręgu skupiała się przede wszystkim na wywiadzie i akcjach porządkowych. Po wejściu wojsk sowieckich na te tereny utworzono przy 11 GO NSZ "Patrole do Walki z Bezprawiem", które broniły ludność cywilną przed rosnącym bandytyzmem, wobec którego część funkcjonariuszy milicji była obojętna, lub dawała przyzwolenie.

Por. Jan Przybyłowski "Onufry".

Ochotnik w czasie wojny obronnej 1939. Po ucieczce z niewoli niemieckiej żołnierz wywiadu NOW, a następnie Inspektoratu Płocko-Sierpeckiego AK. Współorganizator akcji "Antyk" w Inspektoracie. W ramach prowadzonej działalności antykomunistycznej członek oddziału AL.

Po wkroczeniu Sowietów w 1944 organizator struktur wywiadowczych NSZ, a następnie NZW.

Szef wywiadu XXIII Okręgu NZW. Aresztowany 28 września 1948, skazany na trzykrotną karę śmierci, zamordowany 18 stycznia 1951 w Warszawie.

W reakcji na ogłoszoną przez komunistów w lutym 1947 amnestię, w kwietniu nastąpiła częściowa demobilizacja Okręgu. Rozkazem nr 131 z dn. 18.III.47 por. "Roman" polecił rozwiązanie oddziału dywersyjno-sabotażowego. Ludziom, których nie można było zalegalizować polecił aby ujawnili się przed komisjami rehabilitacyjnymi, zdając przy tym broń będącą w najgorszym stanie technicznym. Broń dobrze utrzymaną polecił zamelinować, a pieniądze z kasy Okręgu rozdzielić w równym stopniu miedzy żołnierzy i oficerów.

Jednak akcja ujawnieniowa nie zapewniła bezpieczeństwa tym żołnierzom NZW, którzy z niej skorzystali. Już kilka tygodni później zaczęły się masowe aresztowania. Byli żołnierze NZW w obawie o własne życie uciekali na "ziemie odzyskane" lub nawiązując zerwane kontakty z dawnymi dowódcami - wracali do lasów. Takie były skutki "amnestii", która miała za zadanie ujawnienie struktur zbrojnego podziemia poakowskiego. Spowodowało to zjednoczenie się wszystkich oddziałów leśnych operujących na terenie Mazowsza.

Por. Józef Boguszewski "Lew".

Uczestnik wojny obronnej 1939, ciężko ranny w bitwie pod Lwowem.

Po ucieczce z niewoli sowieckiej żołnierz Polskiego Związku Powstańczego, a od 1942 AK.

Po wkroczeniu Sowietów w 1944 dowódca patrolu NOW, a od wiosny 1945 d-ca oddziałów bojowych XXIII Okręgu NZW.

Aresztowany 11 czerwca 1950, skazany na karę śmierci, zamordowany 1 grudnia 1951 w Warszawie.

19 listopada 1947 nastąpiło oficjalne podporządkowanie oddziału ROAK dowodzonego przez por. Franciszka Majewskiego "Słonego" strukturom NZW. Dowódcą oddziału bojowego został por. "Słony" [na miejsce por. Józefa Boguszewskiego "Lwa"]. Podzielił podległy sobie teren na trzy Rejony.

- Rejonem I [pow. Płock i Płońsk] dowodził sierż. Wiktor Stryjewski "Cacko".

- Rejonem II [pow. Sierpc i wsch. część pow. mławskiego] dowodził Tadeusz Kossobucki "Czarny", a po jego śmierci Władysław Kwiatkowski "Jerzy".

- Rejonem III [pow. Rypin i zach. część pow. mławskiego] dowodził Jan Malinowski "Stryj".

Rok 1948 przyniósł największe ożywienie działalności bojowej i propagandowej NZW na Mazowszu Zachodnim. Przeprowadzono szereg akcji bojowych, a poszczególne patrole stoczyły wiele walk z grupami KBW i UB. 26 września 1948 w starciu z grupą operacyjną MO i UB zginął por. Franciszek Majewski "Słony" - aby nie wpaść w ręce komunistów popełnił samobójstwo. Tego samego dnia w Warszawie UB rozpoczął akcję rozbicia sztabu XXIII Okręgu NZW, organizując "kotły" w lokalach kontaktowych organizacji.

Patrol NZW z XXIII Okręgu Mazowsze [pow. Płock], 1945. Od lewej: Stefan Majewski "Szczepan", Zdzisław Kisielewski "Olcha", Józef Boguszewski "Lew" i Kazimierz Barski "Orlik".

Aresztowani zostali m.in.: Stefan Bronarski "Roman", Jan Przybyłowski "Onufry", Romualda Przybyłowska "Amerykanka", Stanisław Lewandowski "Ogrodnik". W kilka dni później w Krakowie UB aresztowało Stefana Majewskiego "Szczepana", a we Wrocławiu Informacja Wojskowa ujęła Jerzego Wierzbickiego "Dodka". Na wolności pozostał ostrzeżony w porę por. Józef Boguszewski "Lew". Po nieudanych próbach nawiązania kontaktu z patrolami w terenie, wyjechał do Łodzi, gdzie został aresztowany 11 czerwca 1950. Sądzony wspólnie z Tadeuszem Przybylskim, Januszem Gadomskim, Lucjanem Maciakiewiczem i Stanisławem Ptaszyńskim, w dniu 7 maja 1951 został skazany na karę śmierci, zamordowany 1 grudnia 1951 razem z Tadeuszem Przybylskim w Warszawie.

Por. Franciszek Majewski "Słony". Podoficer zawodowy w 8. pal im. króla Bolesława Krzywoustego w Płocku. Uczestnik bitwy pod Mławą. Do 1940 w niewoli niemieckiej, zwolniony, następnie ponownie aresztowany i osadzony w obozie pracy w Bielsku, skąd zbiegł. Od 1942 żołnierz AK, d-ca oddziału bojowego Kedywu w obwodzie Płock. Awansowany do stopnia podporucznika. po wkroczeniu Sowietów, w lipcu 1945 ujawnił się wraz z całym sztabem Obwodu i Inspektoratu Płocko-Sierpeckiego AK. Zagrożony aresztowaniem od wiosny 1946 ponownie w konspiracji. Żołnierz ROAK w Obwodzie "Mewa". W październiku 1946 awansowany do stopnia porucznika i mianowany Komendantem Rejonu II [Sierpc, Płock]. W czasie amnestii 1947 nie ujawnił się. W październiku 1947 podporządkował swój oddział 11 Grupie Operacyjnej NSZ w XXIII Okręgu NZW. Dowódca wszystkich oddziałów bojowych XXIII Okręgu NZW. Uczestnik wielu akcji bojowych przeciw komunistom. 26 września 1948 w Węgrzynowie k/Sierpca, otoczony przez GO UB-KBW-MO po 6-godzinnej samotnej walce popełnił samobójstwo.

Po śmierci por. Franciszka Majewskiego "Słonego" d-cą patrolu został Wiktor Stryjewski "Cacko", który zachował dokonany przez swego poprzednika podział terenu. Niestety, nie potrafił zapanować nad całością gnębionej ciągłymi obławami i kurczącej się liczebnie organizacji. W terenie działały już tylko dwa patrole bojowe, dowodzone przez "Cackę" i "Śmiałego". 8 lutego 1949 na skutek donosu patrol "Cacki" został otoczony we wsi Gałki [gm. Bodzianów pow. Płock] przez grupę operacyjną KP MO i PUBP z Płocka, Sierpca i Płońska oraz przez 262 żołnierzy KBW. W walce zginęli Elżbieta Kazanecka "Basia", Jan Kłobukowski "Janek", Ludomir Pieczyński "Władek". Aresztowano ciężko ranną Janinę Samoraj "Celinkę", Wiktora Stryjewskiego "Cacko", Wacława Michalskiego "Kozaka" i Zygfryda Kulińskiego "Albina". Wszyscy zostali natychmiast przewiezieni do Warszawy i poddani, prowadzonemu przez znanego z wyjątkowego sadyzmu funkcjonariusza UB Bronisława Szczerbakowskiego, okrutnemu śledztwu. W czasie przesłuchań nastąpiło ujawnienie rejonu kwaterowania patrolu Stanisława Derkusa "Śmiałego". Jego bunkier 11 lutego 1949 zaatakowało 1053 żołnierzy KBW i kilkudziesięciu funkcjonariuszy MO. W walce zginęli: Jan Malinowski "Stryj", Stanisław Pospisiel "Leszek", Zdzisław Derkus "Urkes", Jan Karaczewski "Młody", Tadeusz Denst "Alojzy" i Jan Wiśniewski "Czarny II". Aresztowano Seweryna Oryla "Kanciastego", Henryka Dąbrowskiego "Wnuka", Stanisława Konczyńskiego "Kunda" i ciężko rannego Karola Rakoczego "Bystrego".

St. sierż. Wiktor Stryjewski "Cacko".

Uczestnik wojny obronnej w 1939, żołnierz ZWZ-AK.

Po wkroczeniu Sowietów w 1944 d-ca oddziału ROAK działającego na terenie Mazowsza. Od 1947 d-ca oddziału PAS NZW. Jeden z najbardziej bezkompromisowych partyzantów walczących z komunistami. Jego oddział przeprowadził wiele akcji bojowych m.in. 12 lipca 1947 pod m. Okalewo przeciwko gr. oper. UB i MO. W wyniku walki grupa ta została całkowicie rozbita, poległo 14 funkcjonariuszy. W 1949 oddział "Cacki" liczył jeszcze 20 żołnierzy. 8 lutego 1949 "Cacko" wraz z 6 żołnierzami został otoczony przez gr. oper. UB i KBW. W walce zginęło 3 żołnierzy NZW, pozostali poddali się. Trzy dni później, 11 lutego druga grupa "Cacki" została otoczona przez 1053 żołnierzy KBW. W walce zginęło 7 partyzantów, a 4 dostało się do niewoli. "Cacko" skazany został za poszczególne akcje na 38 kar śmierci. Jest to zapewne największa liczba kar śmierci, orzeczonych wobec żołnierza podziemia antykomunistycznego...

Wiktor Stryjewski "Cacko" został zamordowany z grupą towarzyszy broni 18 stycznia 1951 w więzieniu na Mokotowie.

Wacław Michalski "Gałązka", Zygfryd Kuliński "Albin", Seweryn Oryl "Kanciasty", Stanisław Konczyński "Kunda" i Karol Rakoczy "Bystry", sądzeni przez WSR w Warszawie, zostali skazani na karę śmierci i zamordowani 29 marca 1950. Stanisław Derkus "Śmiały" został aresztowany 10 maja 1949, ciężko ranny podczas walki z grupą operacyjną UB i KBW, podczas której zginął Antoni Dobrzeniecki "Bogdan". Sądzony był przez WSR w Warszawie wspólnie z Henrykiem Gosikiem "Heńkiem" i Władysławem Kwiatkowskim "Jerzym". Wszystkich skazano na karę śmierci i zamordowano na Mokotowie 20 września 1951.

Stanisława Żurawskiego "Madeja" żołnierza Rejonu III aresztowano dopiero 5 listopada 1953 w wyniku zdrady jednego z "meliniarzy". Po miesięcznym śledztwie przewieziony został do zamkniętego szpitala we Wrocławiu, a następnie do Pruszkowa, z którego zbiegł. Ukrywał się w lasach koło Żuromina do 1960...

Seweryn Oryl "Kanciasty".

Żołnierz AK, od wiosny 1946 w szeregach ROAK w oddziale Franciszka Majewskiego "Słonego", a od października 1947 w NZW. Aresztowany 11 lutego 1947, skazany na karę śmierci i zamordowany 29 marca 1950 w Warszawie.

Rozpoczęte 26 września 1948, w dniu aresztowania por. Stefana Bronarskiego "Romana" niezwykle okrutne śledztwo, trwało blisko półtora roku. W dniu 19 czerwca 1950 na ławie oskarżonych zasiedli niemal wszyscy żyjący członkowie sztabu XXIII Okręgu NZW: por. Stefan Bronarski "Roman", por. Stefan Majewski "Szczepan", por. Jerzy Wierzbicki "Dodek", por. Jan Przybyłowski "Onufry", plut. Stanisław Lewandowski "Ogrodnik", sierż. Wiktor Stryjewski "Cacko" oraz nie będący członkiem NZW, ostatni Komendant Obwodu Płockiego AK por. Jan Nowak "Korab".

W czasie procesu, opartego głównie na wymuszonych torturami zeznaniach, wszystkim oskarżonym zarzucono udział w "nielegalnych organizacjach AK i NSZ" [według prawa legalna była tylko PPR], współpracę z Niemcami i walkę z "patriotycznie nastawionymi partyzantami GL i AL".

Tadeusz Dekutowski "Cichy". Uczestnik wojny obronnej 1939, żołnierz ZWZ-AK, po wkroczeniu Sowietów żołnierz ROAK. Ujawnił się we wrześniu 1945.

Od 1946 w NSZ [NZW]. Aresztowany 24 maja 1947, skazany na karę śmierci i zamordowany 18 sierpnia 1947 w Bydgoszczy.

Franciszek Dzięgielewski "Wojtek". Uczestnik wojny obronnej 1939, żołnierz ZWZ-AK, po wkroczeniu Sowietów żołnierz ROAK.

Od lata 1946 w NSZ [NZW]. Aresztowany 26 maja 1947, skazany w trybie doraźnym na karę śmierci i zamordowany 18 sierpnia 1947 w Bydgoszczy.

Ogłoszony w Warszawie 3 lipca 1950 wyrok brzmiał:

Stefan Bronarski "Roman" - 5-krotna kara śmierci,

Stefan Majewski "Szczepan" - 6-krotna kara śmierci,

Jan Przybyłowski "Onufry" - 3-krotna kara śmierci,

Jerzy Wierzbicki "Dodek" - 4-krotna kara śmierci,

Wiktor Stryjewski "Cacko" - 38-krotna kara śmierci.

18 stycznia 1951 wszyscy oni zostali zamordowani w więzieniu na Mokotowie.

Jana Nowaka "Koraba" skazano na 2-krotną karę śmierci zamienioną na dożywotnie więzienie, Stanisława Lewandowskiego "Ogrodnika" - skazano na dożywotnie więzienie.

Por. Aleksander Frycze "Orzeł".

Uczestnik wojny obronnej 1939, żołnierz ZWZ-AK. Po wkroczeniu Sowietów żołnierz ROAK, od lata 1946 żołnierz NZW. Pełnił funkcję szefa wywiadu na pow. Lipno.

30 maja 1947 aresztowany przez UB, 24 lipca 1947 skazany w trybie doraźnym na karę śmierci i zamordowany 18 sierpnia 1947 w Bydgoszczy.

Elżbieta Kazanecka "Basia".

Łączniczka AK, po wkroczeniu Sowietów w NZW.

W grudniu 1948 dołączyła do oddziału sierż. "Cacko".

Poległa w walce z grupą operacyjną KBW i UB stoczoną 8 lutego 1949 we wsi Gałki gm. Bodzanów pow. Płock.

powrót