Ruch Oporu Armii Krajowej [ROAK]

Obwód "Mewa"

Powstał w połowie 1945 z inicjatywy byłego dowódcy plutonu specjalnego AK w Obwodzie Radzymin, Józefa Walentego Marcinkowskiego "Wyboja", "Łysego", "Sępa", "Brzezińskiego".

W skład sztabu Obwodu wchodzili Bronisław Urbański "Ślepy" [z-ca Komendanta i szef wywiadu], Idzi Chryściak "Wąchala", Marceli Gajewski "Mściciel" [kwatermistrz], Mieczysław Chojnacki "Młodzik", Leon Ziółkowski "Lis".

Józef Marcinkowski "Łysy", "Brzeziński".

Żołnierz POW w latach 1916-18, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej 1920. W czasie wojny obronnej 1939 żołnierz stacjonującego w Płocku 8. pal. Po ucieczce z niewoli sowieckiej żołnierz Korpusu Obrońców Polski, Polskiego Związku Powstańczego, a od 1942 AK. Po wkroczeniu Sowietów w 1944 organizator ROAK w pow. sierpeckim. Komendant Obwodu "Mewa". Ujawnił się w 1947. W 1949 założył organizację "Samoobrona Ziemi Mazowieckiej", której głównym zadaniem było wydawanie prasy niezależnej. Aresztowany 7 listopada 1950, skazany na karę śmierci i zamordowany 2 kwietnia 1952.

Swym terenem działania obejmował zachodnio-północne powiaty dawnego województwa warszawskiego: sierpecki, płoński, płocki, mławski oraz częściowo należące do województwa bydgoskiego powiaty lipnowski i rypiński. Podzielony był na cztery rejony działania, którym przydzielone zostały patrole bojowe:

Rejon I dowodzony przez Mieczysława Chojnackiego "Młodzika" obejmował miasto Sierpc. Żołnierze tego Rejonu stanowili ochronę Józefa Maricnkowskiego "Brzezińskiego".

Rejon II dowodzony przez Józefa Sarnackiego "Lisa", a po jego śmierci w sierpniu 1946 przez por. Franciszka Majewskiego "Słonego", obejmował powiat sierpecki oraz część gmin powiatów mławskiego, lipnowskiego i rypińskiego.

Rejon III dowodzony przez Leona Ziółkowskiego "Lisa" obejmował część gmin powiatów mławskiego, sierpeckiego, płońskiego i płockiego.

Rejon IV nie obsadzony, obejmował teren powiatu płockiego i częściowo płońskiego, na jego terenie działania zbrojne wykonywały patrole z rejonów II i III.

1946 PUBP w Sierpcu, polegli żołnierze niepodległościowego podziemia zbrojnego, w środku prawdopodobnie Albin Kocięcki "Groźny".

Poza patrolami na terenie Okręgu działała doskonale zorganizowana przez Marcinkowskiego "Brzezińskiego" i Urbańskiego "Ślepego" sieć wywiadu, w dużej części obsadzona przez oddelegowanych do struktur UB i MO byłych żołnierzy Armii Krajowej. Największym jej sukcesem było sporządzenie niemal kompletnych list funkcjonariuszy UB z Sierpca, Płońska, Raciąża i Żuromina oraz najaktywniejszych działaczy PPR z tego terenu.

Równocześnie z działalnością zbrojną i wywiadowczą prowadzono także akcję propagandową, m.in. w czerwcu 1946 w przededniu "referendum ludowego" i w lutym 1947 podczas wyborów do Sejmu, kolportowane były ulotki wzywające do głosowania "3 x NIE" oraz nawołujące do bojkotu wyborów lub głosowania na kandydatów z PSL.

Oddział "KD 121", Bordziłówka - gm. Rossosz, lato 1945. Oddział zorganizowany w sierpniu 1944 przez Stanisława Bogdanowicza "Toma" w celu samoobrony żołnierzy AK po wejściu Sowietów. do jego najgłośniejszych akcji należało uwolnienie więźniów z PUBP w Białej Podlaskiej.

W czerwcu i lipcu 1946 UB aresztowało kilku członków organizacji, a wśród nich najbliższych współpracowników Marcinkowskiego "Brzezińskiego": Idziego Chryściaka "Wąchalę", Marcelego Gajewskiego "Mściciela", Zygmunta Ciarkę "Sowę" i łączniczkę Leokadię Domeradzką "Hankę".

W kilka dni po aresztowaniach, ukrywający się od tego momentu Marcinkowski zarządził koncentrację wszystkich oddziałów zbrojnych w rejonie Płońska. Celem akcji, w której miały wziąć udział także oddziały ROAK z pomorskiego batalionu "Znicz", oraz z powiatu przasnyskiego i pułtuskiego, było więzienie, w którym przebywali aresztowani. Najprawdopodobniej wtedy doszło do porozumienia Józefa Marcinkowskiego "Brzezińskiego" z Pawłem Nowakowskim "Łysym", dowódcą baonu "Znicz". W ramach zawartego porozumienia patrole bojowe, których żołnierzami byli mieszkańcy terenów wchodzących w skład Obwodu "Mewa" podporządkowane zostały Marcinkowskiemu. Były to patrole: Zygmunta Rychcika "Orła", Albina Kocięckiego "Groźnego" i Edmunda Fijałkowskiego "Kruka".

Planowana akcja nie doszła jednak do skutku z powodu aresztowania w przededniu Bronisława Urbańskiego "Ślepego".

Pomimo dużej aktywności w terenie, zimą 1946/47 nastąpiło załamanie działalności bojowej Okręgu, który ponosił co raz większe straty, m.in. 24 grudnia 1946 poległ w walce z KBW i UB Albin Kocięcki "Groźny".

Wrzesień 1945, Lasy Skaryszewskie. Por. Stefan Bembiński "Harnaś" przed akcją rozbicia więzienia w Radomiu. "Harnaś", od 1939 w ZWZ-AK. Od początku 1944 dowódca oddz. partyzanckiego, operującego na terenie ziemi radomskiej. Podczas akcji "Burza" dowodził 9. kompanią III/72. pp AK. W styczniu 1945 aresztowany przez UB w Myślenicach, nie rozpoznany, szybko wyszedł na wolność. Powrócił na ziemię radomską, gdzie stanął na czele 80-osobowego oddz. partyzanckiego samoobrony AK. W sierpniu 1945 jego oddział uczestniczył w akacji rozbicia więzienia w Kielcach - uwolniono kilkuset więźniów.

9 września 1945 dowodził akcją rozbicia więzienia w Radomiu - uwolniono ok. 200 więźniów. Pod koniec września 1945 aresztowany przez UB, skazany na karę śmierci, zamienioną na dożywocie, następnie na 10 lat więzienia. Wyszedł na wolność w 1952.

Niemal codzienne obławy w terenie, terror stosowany przez komunistów wobec ludności cywilnej oraz ogromne zmęczenie żołnierzy skłoniły Józefa Marcinkowskiego do skorzystania z ogłoszonej amnestii. Nie widząc dalszych szans na kontynuowanie działalności, wydał rozkaz o ujawnieniu się i zaprzestaniu walki, sam uczynił to w Warszawie 25 kwietnia 1947.

Rozkazu o ujawnieniu nie wykonał patrol bojowy por. Franciszka Majewskiego "Słonego", który podczas odprawy organizacyjnej stwierdził:

"Komunistom nie wierzę i rozkazu nie wykonam, kto myśli podobnie jak ja niech zostanie, reszta zostawić broń i iść do domu".

Pozostali wszyscy, w tym dowodzona przez Henryka Gosika "Heńka" sieć wywiadu Okręgu "Mewa". Jak słuszna była to decyzja pokazały najbliższe miesiące... Już w lipcu 1947 do oddziału dołączył zagrożony aresztowaniem Józef Marcinkowski "Łysy" i kilku żołnierzy ROAK. Inni, pod zmienionymi nazwiskami uciekali na "ziemie odzyskane".

Dowodzony przez por. "Słonego" oddział walczył do października 1947, kiedy to wszedł w skład XXIII Okręgu NZW por. Stefana Bronowskiego "Romana".

Według niepełnych danych struktury bojowe Obwodu "Mewa" liczyły ok. 150 żołnierzy. Podczas blisko 2-letniej działalności patrole bojowe Obwodu przeprowadziły 84 akcje, rozbroiły 16 posterunków MO i UB, m.in. w Grajewie, Raciążu, Strzegowie, Koziebrodach, Zawidzu, Uniecku, Sławęcinie i Boboszewie. Zlikwidowały 29 agentów i członków PPR, MO oraz UB. Żołnierze Obwodu przeprowadzili kilkanaście akcji ekspropriacyjnych, w tym m.in. na cukrownię w Glinojecku i urzędy gminne w Uniecku, Lubowidzu i Rościszewie.

W walkach z grupami operacyjnymi KBW i UB poległo 3 żołnierzy Obwodu, aresztowano 32, z czego 8 skazano na karę śmierci i zamordowano, kolejnych 3 zmarło w areszcie, pozostali otrzymali długoletnie wyroki więzienia. Ujawniło się 37.

Oddział "Myśliwego"

Działający na terenie powiatu gostynińskiego na Mazowszu Zachodnim oddział ROAK, dowodzony przez Władysława Dubielaka "Myśliwego" powstał na przełomie 1945/46 z inicjatywy byłego żołnierza AK z Lubelszczyzny, członka Wojewódzkiego Sztabu ROAK Henryka Jóźwiaka "Groźnego". W grudniu 1945 wydał on rozkaz "Myśliwemu", aby ponownie powołał swoich podkomendnych "do walki o wolność Ojczyzny". W ciągu dwóch miesięcy "Myśliwy" stworzył liczący blisko 30 żołnierzy oddział podzielony na trzy plutony, którymi dowodzili: Leonard Koprowicz "Gwiazda", [z-ca "Myśliwego"], Janusz Puternicki "Wicher", Adam Jankowski "Dąb".

Oddział wchodził w skład Obwodu ROAK "Rybitwa", obejmującego m.in. powiaty Sochaczewski, Gostymiński i Łowicki.

Oddział "Myśliwego" przeprowadził łącznie 27 akcji bojowych skierowanych przeciwko lokalnym działaczom komunistycznym z administracji i aparatu terroru. Żołnierze "Myśliwego" rozbroili m.in. 6 posterunków  UB i MO w Gabinie, Dobrzykowie, Radziwiu, Pacynie, Szczawinie i Łącku, przeprowadzili 17 akcji ekspropriacyjnych i zaopatrzeniowych m.in. na browar w Ciechomicach, urzędy gminne w Dobrzykowie, Łącku, Lwówku i Wincentowie.

W czasie akcji we Lwówku, dowodzący nią "Gwiazda" został rozpoznany przez konfidenta UB o kryptonimie "Dąb" i następnego dnia aresztowany. Wraz z nim UB z Gostynina aresztowało 13 żołnierzy ROAK: Michała Borkowskiego "Włóczęgę", Feliksa Gajewskiego "Wronę", Jana Gorczyckiego, Adama Jankowskiego "Dęba", Sylwestra Kopcia, Tadeusza Lelińskiego "Rysia", Andrzeja Matuszewskiego, Stanisława Pawlikowskiego "Groma", Janusza Puternickiego "Wichra", Wiktora Sumińskiego "Kropidłę", Mariana Tomaszewskiego, Władysława Zalewskiego i Jana Żabkę "Chrobrego". Podczas pokazowego procesu urządzonego w Płocku, wszyscy zostali skazani przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie na długoletnie więzienie. Pozostali członkowie oddziału zaczęli się ukrywać.

W odpowiedzi na aresztowanie podkomendnych, 1 grudnia 1946, Henryk Jóźwiak "Groźny" podjął nieudaną próbę odbicia ich z aresztu w Gostyninie, jednak poległ w starciu z UB w czasie drogi na miejsce akcji.

Aresztowania członków oddziału, ustawiczne obławy w terenie, brak łączności ze sztabem, w styczniu 1947 skłoniły Władysława Dubielaka "Myśliwego" do podjęcia decyzji o zaprzestaniu działalności i rozwiązaniu oddziału.

Ukrywający się nadal żołnierze ujawnili się w czasie amnestii w lutym 1947.

powrót